InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Diversen > Bosglas met noppen

Bosglas met noppen

Bosglas met noppen Vanaf de middeleeuwen tot ongeveer 1800 werden in de Noord-Europese landen drinkglazen vervaardigd met een groene kleur en versierd met noppen van glas. Vooral in Duitsland en Nederland waren deze glazen erg populair, dit is onder meer te zien aan veel schilderijen uit de 17de eeuw, waar ze als een van de opvallendste voorwerpen van een stilleven werden afgebeeld. Noppenglazen waren bedoeld voor witte wijn of Rijnwijn; uit het gebied rond de rivier de Rijn in Duitsland. De noppen waren niet alleen versiering, zij hadden tevens een nut, ze zorgden ervoor dat het glas ook met vette vingers kon worden opgetild, men at namelijk vooral met de handen.

Stilleven met o.a. vroege roemer, Karel Slabbaert (1618- 1654) / Bron: Karel Slabbaert (circa 1618–1654), Wikimedia Commons (Publiek domein)Stilleven met o.a. vroege roemer, Karel Slabbaert (1618- 1654) / Bron: Karel Slabbaert (circa 1618–1654), Wikimedia Commons (Publiek domein)

Bosglas of waldglas

De noppenglazen zijn gemaakt van 'bosglas', in Duitsland 'Waldglas' genoemd. Halverwege de middeleeuwen ontstonden er in Noord-Europa steeds meer glashutten, een soort werkplaatsen voor glasmakers. Vanwege politieke en sociale verschuivingen konden zij zich vanaf toen losmaken van de kloosters, waar daarvoor het meeste glas vervaardigd werd. De glashutten werden buiten de dorpen en steden, in beboste gebieden geplaatst, vanwege brandgevaar, maar ook omdat zich daar de benodigde grondstoffen voor het maken van het glas bevonden, namelijk: hout, zand en as. De groene kleur ontstaat door potas of kaliumcarbonaat, die verkregen wordt uit hout of bosplanten zoals varens.

Vervaardiging

Men maakt de nopppen door kleine druppels vloeibaar glas op een glas aan te brengen en deze dan af te knippen. Punt- of doornnoppen ontstaan door de druppels glas vóór het afknippen uit te trekken. Braamnoppen worden gemaakt door met een soort stempel op de vloeibare druppels glas te drukken.

Soorten

Bosglas heeft kleuren variërend van geelgroen, blauwgroen tot bruinachtig groen. Er bestaat verder verschil in de vorm van het glas; cilindrisch, tonvormig, conisch en verschil in soort of vorm van de noppen; puntnoppen of doornen, bramen en gladde bolletjes. Bij de middeleeuwse noppenglazen, zijn de noppen in verticaal verspringende lijn geplaatst, bij noppenglazen uit de Renaissance, de periode na de middeleeuwen (vanaf ± 1500), zijn de noppen meestal in horizontaal verspringende lijn gerangschikt.

Een ander kenmerk van de noppenglazen is de opgestoken bodem of ziel, de bodem is in het midden naar boven opgeduwd. Daarnaast bevindt zich in de ziel een pontilmerk, een ruwe verdikking. Na het blazen van een glas wordt het met een klont vloeibaar glas (pontil) op een stalen staaf geplaatst om het verder te kunnen vormen. Naderhand wordt de staaf weer op dat punt van het glas losgebroken, dit heet een pontilmerk.

Noppenbeker 16de eeuw / Bron: FA2010, Wikimedia Commons (Publiek domein)Noppenbeker 16de eeuw / Bron: FA2010, Wikimedia Commons (Publiek domein)
De verschillende soorten noppenglazen die door de tijd heen ontstonden, wisselde elkaar niet in, ze bestonden doorgaans nog lange tijd naast elkaar.

Noppenbeker

Begin 14de eeuw ontstaat eerst de noppenbeker, hij is 7 tot 10 cm hoog, heeft een cilindrische vorm, de bovenkant of bovenrand is licht naar binnen gebogen. Het gedeelte onder de rand is bezet met verticaal verspringende rijen bolletjes, druppels of (opgerichte) puntnoppen. De voetring is laag en vaak gekarteld. Latere noppenbekers, vanaf ca.1500, zijn enigszins conisch van vorm, hebben geen naar buiten gebogen bovenrand en zijn (veel) hoger.

Koolstronk

Vanaf de 15de eeuw worden de drinkglazen tonvormig, lijkend op een koolstronk (Krautstrunk in Duitsland), met een licht rond gebogen bovenrand. Een koolstronk heeft over het algemeen een gekartelde voetring. Tot aan de bovenrand bevinden zich verticaal of horizontaal verspringende rijen puntnoppen. Ze bestaan in een laag en hoger model; tussen de ± 7 en 13 cm hoog.

Maigelein

De Maigelein is een laag komvormig drinkglas, meestal zonder voet, van ongeveer 3,5 tot 5 cm hoog. De wand van het glas is versierd met een gekruist ribbelpatroon, of soms met noppen. Deze glazen komen voor vanaf de eerste helft van de 15de eeuw.

v.l.n.r.: Maigelein, koolstronk, berkemeier / Bron: Vuurvliegv.l.n.r.: Maigelein, koolstronk, berkemeier / Bron: Vuurvlieg

Berkemeier

Van oorsprong bedoelde men met 'berkemeier' een houten beker, gemaakt van een tak van de Berk. Rond het midden van de 16de eeuw kreeg een glazen beker met een conische vorm deze naam. De onderste helft van dit drinkglas is bezet met (opgerichte) puntnoppen, de voetring is laag en gekarteld, soms hebben ze een lage draadvoet. Berkemeiers zijn gemiddeld 8 cm hoog.

Roemer

Vanuit de berkemeier ontstaat in ongeveer 1600 de 'roemer', dit type glas werd al snel erg geliefd. Een roemer heeft een bolvormige kelk of cuppa, een holle schacht en een meestal hoge draadvoet. De kelk is van binnen naar de schacht toe open. Roemers zijn bijna altijd bezet met bramen. Bij sommige vroege exemplaren bevinden zich op de schacht nog puntnoppen. De hoogte van een roemer is vaak rond de 7 cm, soms 18 cm of nog hoger.
Roemers / Bron: VuurvliegRoemers / Bron: Vuurvlieg
Over de herkomst van de naam roemer wordt verschillend gedacht; van het woord roemen, van het Duitse woord Römer (Romein), of uit het Latijn; 'vitrum romarium' dat 'Romeins glas' betekent.

Bekerschroef

Een roemer kon in een soort hoge houder worden geklemd, een bekerschroef, deze waren van zilver, verguld zilver of brons en rijk versierd, het was een statussymbool en diende bij bepaalde plechtigheden.

Gegraveerde roemers

In de 17de eeuw werd de cuppa (de kelk of kom van het glas) van roemers soms gegraveerd met een tekst of tekening, door middel van een diamantstift. Dit was in die tijd een populaire bezigheid van veel welgestelde vrouwen. Anna Roemer Visscher (1583-1651) en haar zus Maria Tesselschade Roemer Visscher (1594-1649) zijn hiervan een bekend voorbeeld, ze graveerden veelal afbeeldingen van bloemen en dieren.

Tot slot

Ook na 1800 werden roemers gemaakt, zelf tot nu toe. Bovendien zijn er tegenwoordig goede replica's verkrijgbaar van bijna alle typen noppenglazen. Originele glazen zijn wel eens te koop bij antiquairs of op een veiling, of te zien in enkele musea in Nederland, België en Duitsland.

Lees verder

© 2014 - 2019 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
5 heerlijke cocktails met perziklikeur5 heerlijke cocktails met perziklikeurIn dit artikel komen verschillende lekkere cocktails aanbod met perziklikeur. De recepten zijn allemaal erg verschillend…
5 heerlijke cocktails met Kahlua5 heerlijke cocktails met KahluaIn dit artikel komen verschillende lekkere cocktails aanbod met Kahlua. De recepten zijn allemaal erg verschillend en de…
De 12 lekkerste cocktails op basis van wijn zelf maken!De 12 lekkerste cocktails op basis van wijn zelf maken!Ze zijn hip, ze zijn cool maar bovenal zijn ze ontzettend lekker! Wie lust er nou geen lekkere cocktail? Een mix van ver…
5 heerlijke cocktails met meloenlikeur5 heerlijke cocktails met meloenlikeurIn dit artikel komen verschillende lekkere cocktails aanbod met meloenlikeur. De recepten zijn allemaal erg verschillend…
5 heerlijke cocktails met aardbeienlikeur5 heerlijke cocktails met aardbeienlikeurIn dit artikel komen verschillende lekkere cocktails aanbod met aardbeienlikeur. De recepten zijn allemaal erg verschill…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Willem Claesz. Heda, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • http://www.referentiecollectie.nl/richglas2/glascollectie.php
  • http://alma.boijmans.nl
  • http://www.kunstbus.nl/design/noppenglas.html
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Bosglas
  • https://de.wikipedia.org/wiki/Waldglas
  • 'Antiek glas en kristal', Elka Schrijver
  • 'Antiek glas', Elseviers Antiekbibliotheek
  • 'Aan tafel', Jan Pieter Glerum
  • 'Handboek antiek', Mr. Frans Dony
  • Afbeelding bron 1: Karel Slabbaert (circa 1618–1654), Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 2: FA2010, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 3: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 4: Vuurvlieg

Reageer op het artikel "Bosglas met noppen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 21-09-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Diversen
Special: Glaskunst
Bronnen en referenties: 14
Schrijf mee!