InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Diversen > De tulpenvaas: van eenzame hoogte naar massaproduct

De tulpenvaas: van eenzame hoogte naar massaproduct

De tulpenvaas: van eenzame hoogte naar massaproduct Anno 2015 is de tulpenvaas goedkoper dan ooit. Waar ooit een torenhoge som voor de torenhoge modellen werd neergeteld werd, zijn tulpenvazen nu voor een paar euro's verkrijgbaar bij woonwinkels en tuincentra. Daarmee zijn ze niet alleen, zoals de bijbehorende tulpen, in exclusiviteit maar ook in lengte behoorlijk afgenomen. Een financiële crisis zullen tulpenbol en tuitvaasgekte, in tegenstelling tot de zeventiende eeuw, dan ook niet veroorzaken.

Hoe het begon...

De tulpengekte stak in ons land de kop op toen kooplieden begin 1600 de eerste tulpenbollen uit Turkije introduceerden en daarmee een regelrechte rage veroorzaakten. Hoe zeldzamer de tulpensoort, hoe meer men bereid was te betalen voor een zak van de felbegeerde bollen. En ja, het kon niet uitblijven: er werd volop gespeculeerd in tulpenbollen. Wat dat betreft kunnen we de lijn doortrekken en brengt de huidige crisis niets nieuws. Maar zoals dat meestal gaat met hebzucht en rages: na de bloeitijd diende het verval zich aan. Zelfs op de bloemstillevens uit deze periode met hun vanitasmotieven symboliseren verleppende tulpen het tijdelijke en het verval.

Net als de tulp is ook de tulpenvaas minder Hollands dan we denken; het model is ontleend aan twaalfde-eeuwse vazen uit het Midden-Oosten. Een exclusieve bloem verdiende natuurlijk een eigen 'monument' om zo fraai mogelijk in uit te komen. Daarom werd gebruik gemaakt van een 'bloempot met tuitjes' zoals de officiële benaming luidt, later tuit- of tulpenvaas genoemd. Zo konden de zeventiende-eeuwse exemplaren, net als de tulpen zelf, uitgroeien tot echte statussymbolen met een enorme afmeting. Sommige telden wel meer dan negen verdiepingen en bereikten een lengte van zo'n twee meter!

Vooral de passie van koningin Mary II Stuart (1662-1695), de Engelse gemalin van de Nederlandse maar in Engeland regerende koning-stadhouder Willem III (1650-1702), voor alles wat groeit en bloeit, gaf de productie van de tulpenvaas een enorme impuls. Om ook binnenshuis van een bloemenpracht te kunnen genieten, liet zij een Delftse aardewerkfabriek een speciaal voor dit doel ontworpen vaas maken; een voorbeeld dat navolging vond bij de Nederlandse welgestelden.

Bron: A.J. (Ton) van der Wal, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)Bron: A.J. (Ton) van der Wal, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)

... en hoe het verder ging

Ontleend aan de oorspronkelijke vorm van een obelisk werd in het Nederland van de zeventiende eeuw een piramide van handbeschilderd Delfts Blauw, opgebouwd uit verschillende lagen, geproduceerd. Aan de buitenkanten voorzien van gaatjes die aan de binnenkant gesloten waren - de tuitjes - die elk ruimte boden aan precies één bloem. De bloempiramides waren niet alleen voor tulpen bestemd, maar ook voor andere meer of minder exclusieve bloemsoorten. Naast de piramidevorm ontstonden ook andere, afwijkende types, al dan niet voorzien van een deksel of handvat in de vorm van een hoofd of dier, gestapelde bolvormen of eenvoudiger modellen geschikt voor slechts één enkele bloem.

In de keramiekkunst bleef de 'vaas met tuiten' lange tijd een tamelijk zeldzaam verschijnsel. De productie ervan bleef beperkt en kwam na de dood van koningin Mary bijna geheel tot stilstand. Toch is het fenomeen nooit helemaal verdwenen en bleef de productie niet enkel beperkt tot de Nederlandse keramiekfabrieken, waarvan de twee bekendste De Koninklijke Porceleyne Fles in Delft en de Koninklijke Tichelaar in Makkum zijn, maar breidde zich uit naar andere Europese keramiekproducenten.

Nog altijd zijn de lentebloeiers en tuitvazen zeer gewild in zowel binnen- als buitenland en fungeren ze, met de molen en de houten klomp, als typisch Nederlandse symbolen. Ook vandaag de dag maken keramisch ontwerpers en kunstenaars exclusieve modellen voor keramiekfabrieken en musea, zij het veelal met een knipoog naar heden en verleden. De keramist Jan van der Vaart (1931 - 2000) ontwierp veel strakke, eigentijdse variaties op het oorspronkelijke ontwerp. Zijn tulpentorens, opgebouwd uit losse gestapelde elementen, lijken op pagode-achtige sculpturen. Anders dan bij de zeventiende-eeuwse pronkstukken zijn zij sober en vaak bronskleurig.
Ontwerpers als bijvoorbeeld Hella Jongerius en Marcel Wanders ontwierpen eigentijdse exemplaren, mét een knipoog naar het verleden. Er is zelfs een uitvouwbaar doe-het-zelf bouwpakket van kunststof verkrijgbaar in de Nederlandse museumwinkels. Veel minder apart zijn de massaproducten, zowel hart- als bolvormig en niet alleen in wit of Delfts Blauw, maar ook in een zilverkleurige versie verkrijgbaar, die overal worden aangeboden. Misschien doen juist zij hierdoor recht aan dat goedkope bosje met tien tulpen dat in het voorjaar volop verkrijgbaar is.

Een hommage

Niet alleen de unieke, door kunstenaars vervaardigde tulpenvazen brengen een hommage aan de tulp. Ook zijn er twee locaties in het land waar de tulp in al zijn glorie centraal staat. Van oudsher is de Keukenhof in Lisse, gelegen in de bollenstreek, de plek bij uitstek om in het voorjaar tal van tulpenvariëteiten en andere bloeiende bloembolsoorten te bewonderen. De tweede locatie is het familiepark Fluwel's Tulpenland in het Noord-Hollandse Sint Maartenszee, waar de rijke historie van de tulp spelenderwijs uit de doeken wordt gedaan. En - geheel in de lijn van het bekende lied Tulpen uit Amsterdam - heeft ook de hoofdstad een attractie op tulpengebied. Sinds 2005 is in de Amsterdamse Jordaan een museum gevestigd, dat geheel aan de tulp gewijd is. Het Amsterdam Tulip Museum is een klein museum dat in Nederland weliswaar niet zo bekend is, maar bij de vele buitenlandse bezoekers des te meer. De in de bijbehorende museumwinkel verkrijgbare tulpenbollen en tulpartikelen vinden, hoe kan het ook anders, gretig aftrek.

In de eerste - tevens laatste - tentoonstelling van het Nationaal Historisch Museum, 100m2NL, gehouden in het tijdelijke onderkomen in de Amsterdamse Zuiderkerk, werd het belang van de tulpenvaas als symbool van de Hollandse welvaart nog eens benadrukt. De bescheiden expositie van 2011 toonde een historisch, piramidevormig exemplaar uit de bloeiperiode van Delfts blauw: een hommage aan een bloeiend verleden.

Het Gemeentemuseum in Den Haag toont in de permanente expositie Het wonder van Delfts Blauw in de fraaie Stijlkamers niet alleen het verhaal over de herkomst en ontwikkeling Delfts Blauw, maar ook enkele imposante antieke en hedendaagse tulpenvazen.

In 2012 werd in Amsterdam een nieuw initiatief gestart: de Nationale Tulpendag. Op die dag ging met een speciale tulpenpluktuin op de Dam het tulpenseizoen van start, waarbij tweehonderdduizend tulpen hun weg naar de verzamelde liefhebbers vonden om thuis hun tulpenvaas met een zelf geplukt gratis tulpenboeket te vullen.
Op 16 januari 2016 vond dit evenement voor de vijfde maal plaats. Een lustrum dus, dat in het teken van Europa stond vanwege het samenvallen met het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie. Tulpen en diplomatie blijven nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Met bloemen gevulde tulpenvazen en antieke potten vullen jaarlijks in het voorjaar de vaste collectie van het Haarlemse Frans Hals Museum aan. In 2015 wordt met Bloemengekte bovendien het accent op de tulpengekte uit de Gouden Eeuw gelegd. De vazen zijn gevuld van 20 maart t/m 17 mei 2015.

Lees verder

© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Weetjes over tulpenWeetjes over tulpenWie denkt dat de eerste tulpen in Nederland aankwamen, zoals het liedje beweerd, heeft het mis. De eerste tulpen kwamen…
Groen Geluk: combinatie van aardewerk en tuinplezierGroen Geluk: combinatie van aardewerk en tuinplezierHet tuinseizoen 2012 werd door het Keramiek Museum Princessehof in Leeuwarden aangegrepen om keramische objecten te comb…
Het kopen en huren van een rolstoelHet kopen en huren van een rolstoelMensen die een rolstoel nodig hebben kunnen deze op verschillende plaatsen kopen of huren. Dit kan bijvoorbeeld tweedeha…
Tulpen, hoe blijven tulpen langer mooi, slaphangen tegengaanTulpen, hoe blijven tulpen langer mooi, slaphangen tegengaanDe tulp is éénzaadlobbige plant uit de Leliefamilie en draagt bij aan het ultieme lentegevoel en de tulp is dan ook voor…
Billboard publiceert al sinds 1940 een wekelijkse hitlijstBillboard publiceert al sinds 1940 een wekelijkse hitlijstOp 27 juli 2015 is het 75 jaar geleden dat Billboard de eerste Top 10 publiceerde die was samengesteld aan de hand van v…
Bronnen en referenties
  • Kwart miljoen jaar Nederland, wie verzint dat; De Volkskrant, 20 mei 2011.
  • http://www.gemeentemuseum.nl/tentoonstellingen/het-wonder-van-delfts-blauw
  • http://franshalsmuseum.nl
  • Afbeelding bron 1: A.J. (Ton) van der Wal, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)

Reageer op het artikel "De tulpenvaas: van eenzame hoogte naar massaproduct"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 11-02-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 4
Schrijf mee!