Joden in Nederland: 1516-1621 Heilige Roomse Rijk

Joden in Nederland: 1516-1621  Heilige Roomse Rijk In de eerste helft van de zestiende eeuw stonden de meeste gewesten van de Lage Landen onder het landsheerlijke gezag van Karel V. In 1519 werd hij keizer van het Heilige Roomse Rijk. Joden waren ondergeschikt aan de keizer die hen zorg en bescherming bood. De Joden in de Lage Landen waren echter machteloos om een beroep te doen op de keizerlijke bescherming. Zij bleven afhankelijk van de gunsten van de plaatselijke gezaghebbers.

Situatie Joden in Heilige Roomse Rijk is verslechterd

Gedurende de zestiende eeuw ging het Joden opnieuw slechter. Ze werden uit talloze steden verdreven. Christenen namen de beroepen van Joden over, dus het economisch belang van de Joden werd minder. Ook werden Joden opgeofferd om een rebellerende bevolking van onrust stoken te weerhouden. Ze waren ook het slachtoffer van de strijd tussen de plaatselijke heersers en opkomende Stände: wie mocht van de Joden belasting innen? De meeste Joden werden verdreven naar het platteland en kleinere steden en dorpen. Slechts enkele Joodse geldschieters konden in de grote steden blijven. Wel waren ook Joodse artsen in trek.

Karel V

Ook ten tijde van de Reformatie werden Joden verbannen. Hervormde predikanten waren vaak woordvoerders van de bevolkingsgroepen die tegen Joden ageerden. Josel van Rosheim (1478-1554), de parnas van de Elzasser Joden zag in Karel V de opperste beschermheer. De Joden betaalden wel Schutzgeld. Karel V wantrouwde echter de nieuw-christenen, Joden die tot het christendom waren bekeerd. Zo werden zij uit Antwerpen en Venetië verbannen. Karel V zag ze als bedrieglijke schijn-christenen die een direct gevaar vormden voor de christelijke orde. Karel V gaf de Joden 'Judenfreiheit' waarbij Joden werden geduld. Hij verzette zich ook tegen overtredingen van de traditionele Jodenwetgeving en stond Joden een hogere rentevoet toe dan christelijke geldschieters omdat ze meer belasting betaalden. De gematigde opstelling van Karel V was mede te danken aan de invloed van Josel Rosheim die bekend stond als de onofficiële 'Bevelhaber' van alle Joden in het rijk van Karel V. Hij zorgde ervoor dat Karel V oude privileges bevestigde, overtuigde plaatselijke autoriteiten van gedachte te veranderen ten aanzien van Joden die van rituele moord of hostieschenners werden beschuldigd, en dat geruchten in de kiem werden gesmoord dat Joden de invallende Turken hulp boden. Rosheim zorgde ervoor dat de Jodenhaat een minder grillige en explosieve koers ging varen.

Duitse Joden

Duitse Joden konden weinig migreren. Weinig steden en gebieden waren bereid hen op te nemen. Hun 'economische waarde' was gedaald. De Joden raakten in kleine groepjes verspreid en hadden daardoor minder politieke en economische macht. Ze werden weliswaar niet meer vervolgd maar hun bestaan was alles behalve bevredigend: geen synagoge, geen begraafplaats, geen rabbijn, geen sociale comfort van een grote groep, geen woordvoerder na het overlijden van Josel van Rosheim.

Klein aantal Joden in de Nederlanden

Er woonden maar weinig Joden in de Nederlanden. In 1553 woonde een gedoopte Jood in leiden, Andries Salomonz. Tussen 1524 en 1543 had Karel V het oostelijke deel van de Nederlanden veroverd. Ook daar werd zijn politiek t.a.v. de Joden ingevoerd. Er konden geen nieuwe Joden in het gebied vestigen. Mogelijk waren deze anti-Joodse acties geïnspireerd door het beleid dat in Antwerpen werd uitgevoerd ten aanzien van de nieuw-christenen. Zo konden Joden niet in Nijmegen, Deventer, Roermond, Venlo, Zaltbommel en Zutphen wonen.

In 1560 kregen twee Joodse artsen het recht om in Hasselt te werken. Het is echter niet duidelijk of ze dat ook gedaan hebben. Eind van de zestiende eeuw was er nog een Joodse vestiging in Noordoost-Groningen. Vanaf 1563 heeft in Appingedam een Joodse gemeenschap bestaan. In de jaren '70 van de zestiende eeuw vestigden nog zeventig Joden zich in Emden en Norden in Oost-Friesland.
© 2014 - 2022 Jehoeda, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming is vermenigvuldiging verboden. Per 2021 gaat InfoNu verder als archief, artikelen worden nog maar beperkt geactualiseerd.
Gerelateerde artikelen
Stichter der Nederlanden (Viglius)Op 15 november 2004 werd op televisie bekend gemaakt wie de grootse Nederlander aller tijden was. Het publiek mocht kiez…
Joden in Nederland: Middeleeuwen  eerste JodenJoden in Nederland: Middeleeuwen eerste JodenAan de hand van het boek 'Geschiedenis van de Joden in Nederland' willen we een globaal overzicht geven van de Middeleeu…
Ontstaan Nederland: Karel VHabsburger Karel V 1515-1555, keizer en koning van Spanje, heerser van de Nieuwe Wereld en keizer van het Roomse Rijk, z…
De Vrede van Westfalen en het Westfaalse StatensysteemDe Vrede van Westfalen en het Westfaalse StatensysteemSommige termen die van groot belang zijn geweest in de geschiedenis raken tegenwoordig in de vergetelheid en dat is jamm…

De conceptuele kunst uit de jaren zeventigDe conceptuele kunst uit de jaren zeventigIn de jaren zeventig wordt het denkproces dat ten grondslag ligt aan een kunstwerk als minimaal even belangrijk, zo niet…
Joden in Nederland: Middeleeuwen  christelijke JodenhaatJoden in Nederland: Middeleeuwen christelijke JodenhaatHet is moeilijk te zeggen waarom in de eerste decennia van de vijftiende eeuw veel Joden in Nijmegen woonden. Mogelijk h…
Bronnen en referenties
  • Geschiedenis van de Joden in Nederland - J.C.H. Blom, R.G. Fuks-Mansfeld en I. Schöffer (red.)
Jehoeda (1.510 artikelen)
Laatste update: 04-07-2022
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 1
Per 2021 gaat InfoNu verder als archief. Het grote aanbod van artikelen blijft beschikbaar maar er worden geen nieuwe artikelen meer gepubliceerd en nog maar beperkt geactualiseerd, daardoor kunnen artikelen op bepaalde punten verouderd zijn. Reacties plaatsen bij artikelen is niet meer mogelijk.