InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > De Duitse plaats Elten is 14 jaar Nederlands geweest

De Duitse plaats Elten is 14 jaar Nederlands geweest

De Duitse plaats Elten is 14 jaar Nederlands geweest Elten heeft in de 20e eeuw een bewogen geschiedenis gekend toen Nederland na de Tweede Wereldoorlog genoegdoening wilde ter compensatie voor de Duitse bezetting. In eerste instantie wilde Nederland een schadevergoeding van 25 miljard gulden (10 miljard euro), maar er was door de Conferentie van Jalta bepaald dat herstelbetalingen alleen in natura gedaan mochten worden. Naast Tüddern, dat bij Limburg ging horen, werd Elten op 23 april 1949 door de Nederlandse marechaussee bezet. Met jeeps, en zwaar bewapend, trokken ze naar het gemeentehuis van Elten. De annexatie verliep kalm en vreedzaam. Het zou nog 14 jaar duren voordat Elten weer tot de 'Heimat' zou gaan behoren. De Butternacht zou daarbij het hoogtepunt vormen. Een uniek hoogtepunt in de Nederlands/Duitse geschiedenis.

Elten, een beknopte geschiedenis

De typisch Duitse plaats Elten ligt in Duitsland en is aan drie kanten omgeven door Nederland. Elten ligt aan de noordoever van de Rijn en behoort tot de gemeente Emmerich dat weer onderdeel is van de deelstaat Nordrhein Westfalen. Het plaatsje heeft anno 2019 ongeveer 4.700 inwoners en is gedeeltelijk gelegen op een uitloper van het Montferland, een heuvel gelegen in Nederland. Hoch Elten ligt dan ook op 82 meter hoogte, terwijl Elten zelf op ongeveer 13 meter hoogte ligt. In de middeleeuwen, in 1355, was Elten in het bezit van het Hertogdom Gelre en in 1666 nam het markgraafschap Brandenburg het stokje over. Ook heeft Elten tot het hertogdom Kleef behoord. Het was in een tijd dat Nederland en Duitsland niet als zodanig bestonden en er verschillende gebieden bestuurd werden door een hertog. In 1701 werd Elten onderdeel van Pruisen, een historische staat en min of meer de voorloper van Duitsland.

Een hechte gemeenschap

Door de ligging van Elten kort aan de grens en door de geschiedenis van Nederland en Duitsland, heeft de plaats en haar omliggende gebied een gemengde cultuur. Dat uitte zich, tot aan de Pruisische annexatie in 1701, vooral in de gesproken taal. Het land rond Kleef, waar Elten bij in de buurt ligt, was nog gewoon Nederlandstalig. Nadat de landsgrenzen zich wat duidelijker begonnen af te tekenen, nam de invloed van het Duits als officiële taal sterk toe. Maar nog steeds wordt er, begin 21e eeuw, in dit gebied het Zuid-Gelders gesproken, zodat het Duits gekleurd wordt met dit Nederlandse dialect. In ieder geval kunnen de Nederlanders en de Duitse grensbewoners elkaar uitstekend verstaan wanneer beide nationaliteiten het daar gesproken dialect hanteren. Het versterkt de band. Er is een hechte gemeenschap ontstaan in Elten en haar Nederlandse/Duitse inwoners. Al voor de Tweede Wereldoorlog was men over en weer behulpzaam, werden er gemengde huwelijken gesloten en deed men zaken met elkaar. Zelfs de oorlog kon de vriendschap tussen Elten en onder andere het Nederlandse Lobith en Spijk, aan de Nederlandse kant van de grens, niet verzwakken.

Geen verzet bij annexatie, leven werd zelfs beter

Dat is een van de redenen geweest waarom de Eltenaren zich zachtmoedig gedroegen toen de Nederlandse marechaussee het dorp innam. Men was daarnaast de oorlog en haar verschrikkingen moe. Er waren al langer geruchten dat het dorp ingenomen zou worden. Schouderophalend accepteerden ze het feit dat ze in 1949 onder het koningshuis vielen. Daarbij was 14 procent van de bevolking toch al Nederlands. Anno 2019 zijn er nog vele Duitsers die zich nog kunnen herinneren hoe ze van de ene op de andere dag ineens Nederlander werden en onder de Nederlandse wet vielen door de annexatie. De inwoners van Elten merkten dat er in materieel opzicht wel het een en ander veranderde, in positief opzicht welteverstaan. In de rest van Duitsland, dat door de Tweede Wereldoorlog geruïneerd was, waren veel producten op rantsoen. Maar in het plots Nederlands geworden Elten lagen de winkels vol met levensmiddelen en luxeproducten. Op bestuurlijk niveau veranderde er ook het een en ander. Ambtenaren werden op cursus gestuurd om de Nederlandse taal voldoende machtig te worden, om zo de taal op een correcte wijze te leren schrijven. Op school werd het vak Nederlands ingevoerd en werd een Nederlandse hoofdonderwijzer aangesteld. Apart detail is dat het Duits nog wel het hoofdvak bleef. Ook de algemene sfeer en manier van lesgeven was Duits georiënteerd. Toch hoorden de Eltenaren er in die 14 jaar niet helemaal bij getuige hun paspoort. Er stond namelijk bij hun status vermeld: 'wordt als Nederlander beschouwd'.

Elten was in trek bij toeristen

Economisch gezien ging het de Eltenaren redelijk tot goed voor de wind. Velen werkten in Arnhem bij de Algemene Kunstzijde De Unie (AKU). Anderen moesten plots elke dag de grens over omdat ze in Emmerich werkzaam waren. Maar het was vooral de middenstand die goede zaken deed. Met name de horeca haalde veel geld binnen omdat Elten plots in trek was bij de Nederlandse toerist die het nieuwe stukje Nederland weleens van dichtbij wilde zien. De prachtige natuur deed daarbij een duit in het zakje. Ook het klooster Sint-Vitus uit het jaar 963, in die tijd bijna 1000 jaar oud, deed het goed bij de dagjesmensen. De meeste mensen hadden vlak na de oorlog nog geen auto, dus een tripje met de bus was praktisch een wereldreis. Spanning en avontuur waren de ingrediënten in een setting van plotse totale vrijheid. Hotels in Elten zaten afgevuld. De nieuwe Nederlandse plaats stond duidelijk op de kaart bij de vele toeristen uit eigen land.

Butternacht

Uiteindelijk kreeg Duitsland een nieuwe regering in de jaren 50 van de 20e eeuw. De betrekkingen tussen Nederland en Duitsland verbeterden en men zat daarom een beetje in de maag met de geannexeerde gebieden. Onder andere Elten zou weer terug worden gegeven aan Duitsland. Het Nederlands-Duitse verdrag werd in Den Haag ondertekend op 8 april 1960 zodat in de nacht van 31 juli op 1 augustus 1963 de grens ook fysiek werd gecorrigeerd.

In de jaren dat Elten Nederlands was beleefden smokkelaars al goede tijden, maar met de grenscorrectie in zicht kon het een en ander ook legaal geregeld worden. Goud verdienen werd het die bewuste nacht. De 'Butternacht' was geboren en werd een begrip. Op 31 juli reden colonnes vrachtwagens volgestouwd met goederen zoals boter, koffie, kaas en machines Elten binnen. Artikelen die in Duitsland veel duurder waren dan in Nederland. Niet alleen de vrachtwagens te Elten zaten vol, ook graanschuren, woonkamers, kelders en de danszaal waren volgepakt, letterlijk tot aan de nok. Even na middernacht op 1 augustus ging de oude grensboom voorgoed omhoog en de nieuwe bij Babberich omlaag. De afgeladen vrachtwagens stonden in de Butternacht plots op Duits grondgebied zodat er geen invoerrechten betaald hoefden te worden. En dit alles was volledig legaal! De ellenlange colonne vrachtwagens zetten 's nachts koers naar Emmerich. Er is later een schatting gemaakt van de winsten die er met deze 'smokkel' zijn behaald. Een winst van rond de 55 miljoen Deutsche Mark, ongeveer 23 miljoen euro, was even snel verdiend in de legendarische Butternacht...
© 2019 Writeright, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het Pieterpad, een wandelroute van noord naar zuidHet Pieterpad is de bekendste wandelroute van Nederland. Ook bij niet-wandelaars gaat er ergens een lampje branden bij h…
Ireen Wüst: de beste vrouwelijke Nederlandse schaatssterIreen Wüst: de beste vrouwelijke Nederlandse schaatssterIreen Wüst werd op 1 april 1986 geboren in Goirle. Ze schaatste in het seizoen 2004-2005 samen met Sven Kramer bij Jong…
Duitse spelling en uitspraak: een beknopte handleidingDuitse spelling en uitspraak: een beknopte handleidingAls je Duits wil leren, dan kan je best beginnen met de basisprincipes van spelling en uitspraak. Deze ga je nodig hebbe…
Spijk, waar de Rijn ons land binnenkomtSpijk, waar de Rijn ons land binnenkomtSpijk is het kleinste dorp van de gemeente Rijnwaarden. Een gemeente in de provincie Gelderland. In Spijk komt de Rijn o…
Turks: tellen, data en tijdHoe legt u op vakantie uit hoeveel u van iets wilt? Of hoe lang u ergens blijft? Cijfers kunnen erg handig zijn om te we…
Bronnen en referenties

Reageer op het artikel "De Duitse plaats Elten is 14 jaar Nederlands geweest"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Writeright
Gepubliceerd: 03-05-2019
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 1
Schrijf mee!