InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat

De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat

De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat In september 2008 deden archeologen een opmerkelijke vondst toen zij op de oudste menselijke afbeelding ooit stuitten. Publicatie over deze ontdekking door prehistorisch archeoloog Nicholas J. Conrad in het gerenommeerde tijdschrift Nature op 14 mei 2009 zorgde voor een sensatie.

Abstract

De ‘Venus van Hohle Fels’, zoals dit oudste mensbeeldje is genoemd, werd opgegraven in Schwaben, ten noorden van de Donau in het zuidwesten van Duitsland. Het meet niet meer dan zes centimeter en past gemakkelijk in de palm van een hand. In tegenstelling tot haar geringe afmeting is de omvang van borsten, billen en schaamstreek van dit vrouwfiguurtje enorm. Hierin verschilt dit venusbeeldje, zoals archeologen dit soort prehistorische sculpturen noemen, niet wezenlijk van haar eerder opgegraven zusters, al is zij zeker vijfduizend jaar ouder dan de ‘Venus van Willendorf’, tot voor kort de oudste menselijke beeltenis. Over de betekenis van dit soort beeldjes lopen de meningen uiteen en het is nog maar de vraag of er ooit een sluitende verklaring voor gevonden wordt.

De weergave van de menselijke omgeving kent een verloop van abstract naar realistisch; pas veel later – in de twintigste eeuw – is er naast een realistische weergave opnieuw ruimte voor een abstracte. In de prehistorische kunst van het Paleolithicum – de Steentijd – worden vooral dieren, bekend van de grot- en rotstekeningen, afgebeeld. Vaak symboliseren zij een sexueel aspect. Zo staan in het Europa uit die tijd steenbokken voor het mannelijke en mammoeten en bizons voor het vrouwelijke. In een abstracte weergave van deze diersymbolen symboliseren lange smalle tekens, bijvoorbeeld een rij stippen, mannelijkheid en brede tekens, zoals bijvoorbeeld ovalen en driehoeken, vrouwelijkheid. Deze abstracte motieven worden vanaf het Aurignacien – veertig- tot dertigduizend jaar geleden – in elke uiting van grotkunst aangetroffen. De mogelijkheid om in symbolen te denken en te communiceren duidt op een vorm van geestelijke ontwikkeling. De achterliggende gedachte is het uitbeelden van een idee, dat door niet-ingewijden niet kan worden herleid; vandaar dus de keuze voor een abstract teken of symbool. Omdat symbolen daarbij ook nog eens meerdere betekenissen kunnen hebben, zelfs binnen één cultuur, zijn ze vandaag de dag moeilijk te duiden.

Vrouwfiguren

Naast grot- en rotstekeningen maakte de prehistorische mens ook beeldjes van mammoeten, bizons, herten en mensachtige dieren. Dit soort ivoren beeldjes werd ook gevonden in de omgeving van Schwaben. Het recent ontdekte venusbeeldje is echter het eerste vrouwenfiguurtje dat op deze vindplaats werd aangetroffen. De sliblagen waaruit het is opgegraven duiden erop dat het ook afkomstig is uit het Aurignacien als product van de homo sapiens, de anatomisch moderne mens die afkomstig is uit Afrika en die zich in Europa ook in cultureel opzicht modern ontwikkelde. Ongeveer vijfenveertig- tot veertigduizend jaar geleden bereikte deze mens via Roemenië het Duitse Donaugebied in een leeg Midden-Europa, waar slechts zo’n vijfduizend Neanderthalers leefden, omringd door mammoeten, wolharige neushoorns, rendieren en wilde paarden. De nieuwkomers verspreidden zich vanuit Schwaben verder over Europa. Langzaamaan verdrongen zij de oorspronkelijke bewoners. Vanwege hun nieuwe, geavanceerde werktuigen en hun eerste echte symbolische kunstvoorwerpen spreekt men over de ‘Laat-Paleonthologische revolutie’. Om bijvoorbeeld de ‘Venus van Hohle Fels’ van inkepingen en groeven te voorzien werd een burijn gebruikt, een stenen werktuig om te graveren.

De mensfiguren uit het daaropvolgende tijdperk – het Gravettien – zijn gevonden in het oosten (Rusland) en midden van Europa. Het gaat om figuurtjes die gemaakt werden van been, rendiergewei, ivoor en steen. Deze periode van 30.000 – 20.000 voor Chr. laat vooral vrouwenbeeldjes zien, die net als de ‘Venus van Hohle Fels’ werden afgebeeld met grote borsten, gigantische billen en dijen en uitvergrote schaamdelen. Daarbij hebben ze ook nog een enorm dikke buik. Kortom, de vrouw in de verschillende fases van haar leven: als puber, tijdens de zwangerschap, bij de bevalling of op oudere leeftijd, als ze wat gezetter wordt.
Soms hebben de beeldjes een gezicht, maar veel vaker niet. De ‘Venus van Hohle Fels’, gevonden in zes brokstukken, heeft alleen een ringetje op de plaats van het hoofd, bedoeld voor een koord. Dit beeldje deed vermoedelijk dienst als hanger.
De ‘Venus van Willendorf’, ongeveer 25.000 jaar oud en tot voor kort het bekendste mensbeeldje, heeft wel een hoofd maar geen gezicht. Haar kopje is voorzien van dikke rollen, misschien vlechten. Het heeft een afmeting van 11,1 centimeter en is in 1908 gevonden in het Oostenrijkse Willendorf, een dorpje aan de Donau. Het is gesneden uit kalksteen en gekleurd met rode oker.
Een beeldje uit het Oostenrijkse Stratzing van ongeveer 33.000 jaar oud, compleet met hoofd en ledematen, gold tot voor kort als de oudste menselijke sculpuur.

Verklaring?

Inmiddels zijn er ongeveer honderd venusbeeldjes bekend, behorend tot de cultuur van de nomadisch levende jagers-verzamelaars. Naar de betekenis ervan kunnen we slechts raden. Zelfs de naam venusbeeldjes is omstreden, omdat er geen enkele relatie is tussen de beeldjes en de Romeinse godin. Ook aan het verband met de verering van Moeder Aarde in latere Europese samenlevingen wordt getwijfeld. Wel is het opmerkelijk dat veel beeldjes in een grot zijn gevonden, een ruimte die als heilig werd beschouwd en wellicht de baarmoeder van de aarde symboliseert. De verklaring dat de venusbeeldjes in dat geval een vruchtbaarheidssymbool zijn, ligt derhalve voor de hand. Ook het vermoeden dat we met een voorstelling van een godin te maken hebben sluit hierop aan. Een andere verklaring, ingegeven door de geprononceerde vrouwelijke kenmerken, heeft te maken met de zware leefomstandigheden van destijds. De temperatuur lag als gevolg van Europa’s laatste ijstijd een stuk lager, waardoor het bestaan moeilijk was. Kenmerken van corpulentie en vruchtbaarheid symboliseren in dat geval veiligheid en succes en de hang naar welvaart.

De mannen zijn laatkomers. Pas rond 3.000 voor Christus werden er ook van hen beelden gemaakt. Egyptische vondsten laten zien dat vrouwenbeeldjes aanvankelijk een groter formaat hadden dan beeldjes van de andere sekse. Daarna worden beide op gelijke grootte afgebeeld, totdat de vrouwenbeeldjes uiteindelijk steeds kleiner van afmeting worden. Dit fenomeen duidt erop dat de mannencultuur belangrijker is geworden dan die van de vrouwen.

Zelfportret of porno?

De Amerikaanse antropoloog LeRoy McDermott kwam in 1996 met weer een andere opvatting over de vreemde verhoudingen van de beeldjes. Hij beweert dat het zelfportretten zijn, ontstaan toen de mensheid het nog zonder spiegels moest stellen. Een vrouw die haar lichaam bekijkt zal, vooral als ze zwanger of corpulent is, zichzelf van boven naar beneden kijkend vertekend en misschien zelfs zonder voeten zien.

Dan is er nog de twijfel of de beeldjes niet toch een vroege vorm van pornografie zijn. Neurowetenschappers brengen hiertegen in dat de overdreven weergave alles te maken heeft met de werking van het menselijk brein, dat als het ware voorgeprogrammeerd is om zaken die belangrijk zijn uit te vergroten. Borsten en schaamstreek spelen een belangrijke rol bij de voortplanting en worden in het brein van de kunstenaar daarom automatisch uitvergroot.

Met deze laatste verklaring maken we de sprong naar onze tijd. Op TV, billboards, de bladen, we worden omringd door bijna onrealistische beelden van het menselijk lichaam, net als in de prehistorie uitvergroot in het brein van de makers.

Lees verder

© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Prehistorie in de Serranía de Ronda (Zuid Spanje)Het centrum "La Algaba" is een privé initiatief van een aantal mensen die willen aantonen dat de natuur respect verdient…
De Godin van de vruchtbaarheidDoorheen de eeuwen heen hebben vele culturen de Godin van de vruchtbaarheid aanbeden omdat zij doorheen het moederschap…
Een korte geschiedenis van het lichtIn 1879 werd de uitvinding van de gloeilamp toegeschreven aan Thomas Edison. In werkelijkheid was hij slechts onderdeel…
Horoscoop: Planeet VenusHoroscoop: Planeet VenusSterrenbeeld is een bekend begrip. Planeten, hun betekenis en invloed in de horoscoop zijn minder bekend. Zon, Maan, Mer…
Venus (tweede planeet)Venus is vanaf de zon gezien de tweede planeet in het zonnestelsel. De planeet heeft ongeveer dezelfde grootte en zwaart…
Bronnen en referenties
  • How art made the world, BBC-serie: www.pbs.org/howartmadetheworld/episodes/human/venus/
  • Rondborstige Venus zet alles op z'n kop - De Volkskrant, 16 mei 2009, Kennis blz. 3.
  • Pin-up van 35 duizend jaar oud - De Volkskrant, 14 mei 2009, blz. 1.
  • Oudste beeldje van de mensheid is een vrouw zonder hoofd - NRC Handelsblad, 14 mei 2009, Wetenschap blz. 8.
  • Kunstwereldgeschiedenis, diverse auteurs; Bosch en Keuning, Baarn 2000.
  • Krimpende vrouwen - NRC Next, 8 maart 2011, blz. 22.
  • De ontsproten Picasso: reizen door kunst en tijd, Bianca Stigter; Contact, Amsterdam 2008

Reageer op het artikel "De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 28-03-2011
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 7
Schrijf mee!