InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > Socialistisch Realisme: hamer en sokkel

Socialistisch Realisme: hamer en sokkel

Socialistisch Realisme: hamer en sokkel In de voormalige Sovjet-Unie werd ten tijde van Jozef Stalin het Socialistisch Realisme de verplichte kunststroming. Daarmee werd kunst ingezet als politiek propagandamiddel: leiders en arbeiders werden op een voetstuk geplaatst, de realiteit werd mooier voorgesteld dan die in feite was. In het westen werd de stroming, die ook haar weg naar de Oostbloklanden had gevonden, vanwege haar politieke lading lange tijd als verwerpelijk beschouwd. Oog voor een mogelijke artistieke waarde van de kunstwerken had men nauwelijks. Nu de Sovjet-Unie en het Oostblok geruime tijd tot het verleden behoren, is er de laatste jaren zowel in Oost- als West-Europa hernieuwde belangstelling ontstaan voor wat het Socialistisch Realisme heeft voorgebracht.

Stalin en de Sovjet-Unie

De Sovjet-Unie werd in 1922 in het leven geroepen, vijf jaar na de Russische Oktoberrevolutie en vier jaar na de gewelddadige dood van de tsarenfamilie. In naam was de nieuwe republiek socialistisch, in de praktijk stond de Communistische Partij aan het hoofd ervan.
Na het overlijden in 1924 van Lenin, grondlegger en onbetwiste leider van de Sovjet-Unie, werd Jozef Stalin, die als bolsjewistische revolutionair een bijdrage leverde aan de Oktoberrevolutie in 1917, geleidelijk aan de belangrijkste man binnen de Sovjet-Unie. Hij ontpopte zich als een dictator, die het inzetten van geweld om zijn macht te bestendigen niet schuwde.

Ten tijde van zijn bewind, dat duurde van 1929 tot aan zijn dood in 1953, werd de Sovjet-Unie omgevormd van een boerensamenleving tot een geïndustrialiseerde maatschappij. Vanwege een onjuist landbouwbeleid werd het land getroffen door diverse hongersnoden ten gevolge waarvan velen stierven.
Op politiek gebied maakte Stalin eveneens buitengewoon veel slachtoffers. Zijn politieke tegenstanders en andersdenkenden werden gevangengezet, verbannen of uit de weg geruimd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wist hij, na een aanvankelijke bezetting, de Duitsers uit de Sovjet-Unie te verjagen en uiteindelijk te verslaan.

Kunst als propagandamiddel

Bij Stalins overlijden rouwde de bevolking massaal en hevig. Toch werden volgde niet lang na zijn dood zijn wandaden veroordeeld en volgde er een periode van destalinisatie. Desondanks is Stalin ook nu nog geliefd bij veel Russen.
Hij poogde zijn populariteit te vergroten en zijn regime te rechtvaardigen door onder andere kunst in te zetten. Hiertoe werd het Socialistisch Realisme in het leven geroepen, een kunststroming ontstaan aan het begin van de jaren dertig van de twintigste eeuw, met als doel de ideologie van het Sovjet-bewind populair te maken en de bevolking de socialistische waarden bij te brengen.
Om aan die doelstelling te voldoen werd kunst geacht realistisch, figuratief en begrijpelijk te zijn, en daarmee tevens aan de smaak van de massa te voldoen. Verder dienden kunstwerken energiek, meeslepend en kleurrijk te zijn om hoop en optimisme te bieden in een periode waarin het leven dat bij lange na niet altijd bood.

Socialistisch Realisme

Aanvankelijk gaf de Russische Revolutie in 1917 het kunstleven een ongekende impuls van vernieuwing. Moderne stromingen werden omarmd en het avant-gardisme ontwikkelde zich in alle geledingen van de kunst. Het Constructivisme, Futurisme en de abstracte kunst speelden een rol van betekenis. Slechts een kleine culturele elite kon daar echter waardering voor opbrengen. Dat moest dus anders.
De staat wilde de bevolking met de introductie van de collectieve mens een nieuw mensbeeld bieden en zo vooruitgang bewerkstelligen. Kunst kon daaraan bijdragen door niet langer in dienst van het individu te staan, maar enkel nog in dienst van het regime en het collectief.

Kunstenaars konden zich in die gedachte vinden en hadden aanvankelijk niet al te veel moeite met het nieuwe beleid, al leken de opgelegde maatregelen ten koste van hun vrijheid te gaan. De meesten wisten zich te schikken naar de opgelegde richtlijnen en wisten aan hun werk, ondanks de beperkingen van bovenaf, een eigen inbreng toe te voegen.
Uiteindelijk werd de kunstwereld uitermate streng gereguleerd; met de alleenheerschappij van Stalin vormde het Socialistisch Realisme vanaf 1932 de leidraad bij de totstandkoming van elke vorm van kunst. Hiermee nam de druk op de kunstenaars toe. Zij werden van bovenaf verenigd in kunstenaarsunies, waarna sommigen in verzet kwamen tegen het verplicht maskeren van hetgeen er mis was in de socialistische samenleving. Het werken werd hen moeilijk, zo niet onmogelijk gemaakt.

Ook na het overlijden van Stalin hield het Socialistisch Realisme als kunststroming stand, zij het in verwaterde vorm; inmiddels werden ook andere uitingen van realistische kunst geaccepteerd. Vanuit de Sovjet-Unie had de stroming ondertussen ook haar weg naar de andere Oostbloklanden gevonden. Overigens kenden (en kennen) ook socialistische of communistische landen als China, Noord-Korea en Cuba een vorm van Socialistisch Realisme.
Pas met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het verdwijnen van het communistische bewind viel de noodzaak van een van bovenaf opgelegde kunststroming weg en verdween socialistische kunst uit beeld. Niet al te letterlijk, want de sporen in het stads- en straatbeeld lieten zich niet zonder meer uitwissen. Wel werden sculpturen van leiders ontmanteld en belandden veel kunstwerken in depots, om in de vergetelheid te raken. Men werd immers liever niet meer aan het pijnlijke verleden herinnerd, maar richtte zich op het heden. Musea behielden overigens wel de beste werken in hun collecties.

In het westen bestond nauwelijks waardering voor het Socialistisch-Realisme, dat louter als een vorm van propagandakunst werd beschouwd. Dat de kunstwerken ook een artistieke waarde konden vertegenwoordigen, ging er bij de meesten niet in.
Inmiddels zijn de opvattingen veranderd. In het voormalige Oostblok verrijzen musea die expliciet aan het Socialistisch-Realisme zijn gewijd. En ook in het westen worden de kunstwerken los van hun achtergrond beoordeeld en vanwege hun artistieke kwaliteit gewaardeerd.

Kunstdisciplines en beeldende kunst

Het Socialistisch Realisme was dus alom aanwezig in het publieke domein en vertegenwoordigd in alle kunstdisciplines. Architectuur, toneel en literatuur, muziek, fotografie en film en zelfs dans werden, naast de beeldende kunst, in een socialistisch-realistisch jasje gestoken. Een deel van wat er aan kunst werd voortgebracht kwam niet als individuele, maar als collectieve creatie tot stand.
Binnen de beeldende kunst werden veel sculpturen gemaakt van zowel groepen als individuen. Niet alleen de leiders, maar ook de moderne helden als de arbeider, de soldaat en de landbouwer werden letterlijk op een voetstuk geplaatst. Ook de grafische kunst ontpopte zich als een uitermate geschikt propagandamiddel, waarmee een groot publiek bereikt werd.

Aanvankelijk leek de schilderkunst minder te voldoen als propagandamiddel dan de overige kunstdisciplines, die immers een veel groter bereik hadden. Toch kende de schilderkunst van oudsher diverse genres, die nu geschikt bleken om de politieke boodschap uit te dragen. Historiestukken, landschap en stadsgezicht en portretkunst droegen er elk hun steentje aan bij.
De belangrijkste thema’s werden politieke en historische gebeurtenissen, de ontwikkeling van stad en platteland, de industrialisatie, de nieuwe mens, portretten van leiders, individuele boeren, arbeiders en sporters en, vanwege de nadruk op collectiviteit, groepsportretten. Het schilderen van stillevens voegde weinig toe en werd minder relevant, al was het wel zo veilig om een onschuldig tafereeltje van van bloemen, fruit of interieur af te beelden.

De genoemde uitingen van beeldende kunst waren bestemd voor het grote publiek en domineerden de openbare ruimte. Daarom, en om te imponeren, hadden ze dikwijls enorme afmetingen. De voorgestelde realiteit was in veel gevallen een geïdealiseerde, utopische werkelijkheid of een theatraal weergegeven historische gebeurtenis.
Rood werd, als kleur van het socialisme, een veelgebruikte kleur. Schilderijen en beeldengroepen oogden vaak dynamisch.

Binnen het Socialistisch Realisme werden bestaande kunststromingen, zowel oudere als nieuwere, opgenomen. Schilderstijlen konden ontleend zijn aan bijvoorbeeld Barok, Renaissance, Impressionisme en Futurisme. Later, na 1970, ontstond een eigen sovjetvorm van de westerse Pop Art: de Sots-art.

Schilderkunst: portretten

Kulikov's SportvrouwKulikov's Sportvrouw
De vrouwen die door de kunstenaars vereeuwigd werden waren meestal niet de slanksten. Waar hun seksegenoten elders in Europa geacht werden slank te zijn, bracht men magerte in de Sovjet-Unie in verband met hongersnood en voedselgebrek: niet zo’n geschikt propagandamiddel.
Het vrouwbeeld in de Sovjet-Unie was ten tijde van het socialisme optimistisch. Vrouwen werden vaak sportief afgebeeld. Dit viel samen met hun veranderende positie, nu zij op diverse terreinen van de maatschappij hun steentje bijdroegen en aan het arbeidsproces deelnamen. Ook het modelgezin vormde, ondanks nadruk op het grotere collectief, een dankbaar onderwerp.

Er was nog een reden om sporters - zowel mannen als vrouwen - af te beelden. Beoefening van sport moest het volk verheffen. Vooral het in groepsverband sporten sloot goed aan op de idealen van de socialistische samenleving. En met de aandacht voor het sportieve lichaam zou wellicht ook de zorg ervoor toenemen, iets waar men vooral op het platteland nogal eens in tekort schoot.
Kunstenaars profiteerden eveneens van de nadruk op sport. Het sporterslijf bood hen de mogelijkheid het menselijk lichaam af te beelden, zo mogelijk zelfs met een zweem van erotiek. Bovendien was de keuze voor dit onderwerp een politiek veilige: sporters staan voor jeugd, kracht en succes, iets waar het regime graag mee geïdentificeerd wilde worden.

Samochvalov's Meisje in een voetbalshirtSamochvalov's Meisje in een voetbalshirt
Een beroemd sportief portret is dat van Alexander Samochvalov uit 1932: Meisje in een voetbalshirt. Het werd geëxposeerd op de Wereldtentoonstelling in Parijs en wordt wel de sovjetversie van de Mona Lisa genoemd. Vergelijkbaar ermee is een portret dat Ivan Kulikov overigens al eerder, in 1929, schilderde van een sportvrouw in bijna eenzelfde shirt.

Natuurlijke nam het portretteren van de leiders een belangrijke plaats in binnen het genre van de portretkunst. Stalin is, net als Lenin, als leider vele malen geportretteerd. In de periode van destalinisatie in de jaren ’60 van de vorige eeuw zijn echter veel van zijn portretten vernietigd, waardoor ze vandaag de dag tamelijk zeldzaam zijn geworden.
Op geschilderde afbeeldingen wordt Stalin, met zijn lengte van slechts één meter vijfenzestig en een wat gezet postuur, steevast afgebeeld als een boom van een kerel; littekens veroorzaakt door een pokkeninfectie op jeugdige leeftijd werden weggelaten.

Ook fabrieksarbeiders, landbouwers en militairen werden als de nieuwe helden geportretteerd en afgebeeld bij hun werkzaamheden in de fabriek, op het land of tijdens de strijd of de voorbereiding hierop. Konstantin Yuon’s Komsomol Girls uit 1926 is het groepsportret van vijf dorpsmeisjes, afgebeeld met veel overlapping en afsnijding.

De snelgroeiende industrie was een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling van de Sovjet-Unie. Pavel Filonov kreeg begin jaren dertig de opdracht van de overheid portretten van gedecoreerde ‘stootarbeiders’ te schilderen: arbeiders die van belang waren voor die sovjeteconomie. Hij moest ervaren dat zelfs zo’n veilig onderwerp niet altijd zonder slag of stoot werd goedgekeurd. Zo werd zijn Stootarbeidsters op de fabriek 'Ochtendgloren’ uit 1931, met op de voorgrond een oudere vrouw met bril achter de naaimachine, afgekeurd. De vrouw in kwestie zou te oud zijn en te weinig energie en dynamiek uitstralen om als rolmodel te dienen.

Veel stralender ogen de Textielwerksters die Alexandr Deineka in 1927 afbeeldde. Het schilderij met zijn wit-zilveren glans verleende de toewijding van de arbeidsters zelfs een mate van verhevenheid. Hij maakte in 1935 zijn eerste kunstreis naar het buitenland en bezocht onder andere de Verenigde Staten. In een serie tekeningen over het nachtleven daar legde hij, in schril contrast met de sovjetthematiek, de lichtzinnigheid van de Amerikaanse cultuur vast.
Een echte ode aan de arbeider, wederom een vrouwelijke, is Aleksandr Samochvalov’s Metro-arbeidster met boor uit 1937.

Schilderijen met stad en platteland, industrie en landbouw als onderwerp

Behalve de meer intieme arbeidersportretten werden er dus ook grote arbeiderstaferelen geschilderd om fabriekshallen en openbare ruimtes op te luisteren.
Ook het stadsleven, met name dat in de hoofdstad Moskou, vormde eveneens een bron van kunstenaarsinspiratie. Uit de verschillende delen van het uitgestrekte Sovjet-rijk trok de stad mensen uit allerlei bevolkingsgroepen aan om er hun heil te zoeken. Zo ontstond de smeltkroes Moskou, waarvan de ontwikkeling menigmaal door kunstschilders werd vastgelegd.

Hier, in het centrum van de politiek, vonden ook de belangrijke historische gebeurtenissen en herdenkingen plaats. Ze werden op enorme historiestukken vastgelegd en in de schijnwerpers gezet. Een fraai voorbeeld hiervan is Lofzang op Oktober van Aleksandr Gerasimov, een doek uit 1942 met een afmeting van meer dan 4x7 meter. In het Bolshoj Theater in Moskou wordt 25 jaar revolutie herdacht. Op het doek staan meer dan tweehonderd personen, afkomstig uit alle lagen van de bevolking met daarbij de schilder zelf, afgebeeld.

Naast de industrialisatie speelde de collectieve landbouw een belangrijke rol. Het land telde veel kolchozen: collectieve boerderijen waar de boeren gezamenlijk het land bewerkten. Het leven op het platteland, de dorpen en de kolchozen, was een dankbaar onderwerp. Het weidse, uitgestrekte landschap met erin één of meerdere landarbeiders leende zich voor schilderijen met een forse afmeting. De beschouwer wordt het landschap als het ware ingezogen.

Opmerkelijke voorbeelden van het weergeven van het platteland en kolchoz-arbeiders zijn Op de vredige velden, in 1950 geschilderd door Andrej Milnikov; een groot schilderij met een groepje vrouwen in het landschap, klaar om het land te bewerken. Alexandr Deineka’s Kolchoz-boerin op de fiets uit 1935 is eveneens op groot formaat geschilderd. Het werk toont een landschap, door een pad in tweeën gedeeld, met op de voorgrond een fietsende vrouw, gekleed in een rode jurk.

Malevich en het Socialistisch Realisme

De carrière van Kazimir Malevich (1878 - 1935), de ook in het westen beroemde Russische kunstenaar en werkzaam ten tijde van Stalin, laat zien hoe het regime met kunstenaars kon omgaan.
Malevich zocht aanvankelijk aansluiting bij diverse kunststromingen van zijn tijd. Zo kwam hij uiteindelijk uit bij het Futurisme en het Kubisme. Hij ging echter nog een stap verder en ontwikkelde vanaf 1915 het Suprematisme, dat door middel van strakke geometrische vormen een gevoel weergeeft. Als avant-gardist was hij zijn tijdgenoten ver vooruit.
In 1917 trad Malevich toe tot de Vereniging van linkse kunstenaars. Zijn vernieuwing in de kunst wilde hij laten samenvallen met de nieuwe politiek en de nieuwe cultuur, al was machthebber Lenin liefhebber van de meer traditionele, realistische kunst.

Maaisters, Malevich ca. 1929Maaisters, Malevich ca. 1929
Vooralsnog werden de moderne vernieuwingen van Malevich gewaardeerd; hij werd in 1917 benoemd tot voorzitter van de nationale kunstcommissie. Hij maakte zich sterk voor hervorming van het kunstonderwijs. Vanaf de jaren twintig botsten zijn opvattingen met die van het regime, dat verwachtte dat kunstenaars zich in dienst van het socialisme stelden. Malevich’ moderne leer raakte gaandeweg omstreden. De dood van Lenin en het bewind van Stalin verzwakten zijn toonaangevende positie.
Toen Malevich zich in 1927 kritisch uitliet over het Socialistisch Realisme, had dat tot voor zijn loopbaan niet direct verstrekkende gevolgen. Hij reisde dat jaar nog via Warschau naar Berlijn. Hoewel hem in Duitsland berichten bereikten over het verscherpte bewind in zijn land, besloot Malevich naar de Sovjet-Unie terug te keren. Zijn werk liet hij in Duitsland achter, in de hoop het een jaar later op te halen.

Het tij keerde zich echter verder tegen hem. In 1929 werd zijn werk als burgerlijke kunst bestempeld en verloor hij zijn functie. In 1930 zat hij zelfs een aantal weken gevangen. Toch bleef Malevich een rol in het Russische kunstleven spelen.
Zijn werk in de jaren tussen 1928 en 1932 verbeeldt het boerenbestaan. De voorstellingen zijn deels gebaseerd op eerder abstract werk, maar met meer figuratie. Kleurgebruik en weergave van de arbeiders ogen echter niet realistisch; de schilderijen bevatten een verborgen kritiek op de gedwongen collectivisering van het platteland en voldoen dan ook niet echt aan de criteria van het Socialistisch Realisme.

Arbeidster, Malevich 1933 / Bron: Kazimir Malevich, Wikimedia Commons (Publiek domein)Arbeidster, Malevich 1933 / Bron: Kazimir Malevich, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Uiteindelijk voerde Stalin in 1932 het Socialistisch Realisme als verplichte kunststroming door en liet hij alle kunstenaarsgroepen ontbinden. Malevich´ werk maakte een laatste kentering door. Ditmaal schilderde hij portretten in Renaissance-stijl waar hij een eigen Suprematische draai aangaf als stille uiting van verzet tegen het bewind.

In 1935 stierf de kunstenaar ten gevolge van kanker. Al lag hij niet goed bij het bewind, toch werd zijn begrafenis een gebeurtenis van betekenis, bekostigd door de autoriteiten.
Zijn werk werd in het jaar van zijn overlijden voor een laatste maal geëxposeerd, om daarna tot 1962 als verboden kunst in de museumdepots te blijven. Vanaf 1977 werd het uiteindelijk weer in de openbaarheid gebracht.
Het in Duitsland achtergelaten werk overleefde het Nazi-regime, dat moderne kunst in beslag nam of vernietigde. In 1951 verwierf het Stedelijk Museum in Amsterdam een groot gedeelte ervan.

Exposities in Assen en Amsterdam

Met de expositie Kazimir Malevich en de Russische avant-garde - van 19 oktober 2013 t/m 2 februari 2014 te zien in het Amsterdamse Stedelijk Museum - werd voor het eerst sinds jaren weer een grote tentoonstelling aan deze kunstenaar gewijd. Ook besteedde deze internationale expositie aandacht aan zijn Russische avant-gardistische kunstcollega's.

De tentoonstelling De Sovjet Mythe - Socialistisch Realisme 1932 - 1960 was te zien van 17 november 2012 t/m 9 juni 2013 in het Drents Museum in Assen.
Een ruime selectie schilderijen, deels in dit artikel beschreven en grotendeels gemaakt ten tijde van het bewind van Stalin, toonde de diverse populaire thema’s uit de Russische kunst van die periode. Ook waren er enkele sculpturen te zien.
De tentoongestelde kunstwerken zijn, op werk van Malevich en enkele anderen na, afkomstig van in het westen (nog) tamelijk onbekende kunstenaars.

Het werk van Malevich staat opnieuw centraal tijdens een expositie. Het Drents Museum toont onder de noemer Kazimir Malevich - De jaren van de figuratie een selectie uit het late figuratieve werk van de kunstenaar. De tentoonstelling loopt van 23 november 2014 t/m 15 maart 2015.

Lees verder

© 2013 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het Bolshoi BalletHet Bolshoi Ballet is veruit het beroemdste balletgezelschap ter wereld. Het Bolshoi Ballet staat al jarenlang aan de to…
Het Russisch museum, Mikhailovsky paleis, St PetersburgHet Russian museum is een kunstmuseum. Je vindt hier een overzicht van de meest beroemde kunst uit Rusland. Het is voora…
Realisme binnen de Internationale BetrekkingenBinnen de leer van internationale betrekkingen worden een paar stromingen onderscheiden. De meest belangrijke zijn Reali…
Maxim Gorki, bolsjewistGeen Russische schrijver wordt zo geassocieerd met het communisme en bosjevisme als Gorki. Aan zijn hele werk ligt een h…
Wat is de Stalin Note?Wat is de Stalin Note?Sommige begrippen uit de geschiedenis komen je misschien vaag bekend voor, maar je hebt geen idee wat ze nu eigenlijk be…
Bronnen en referenties
  • Drents Museum Magazine, jaargang 29, nummer 3.
  • Jeannot Simmen & Kolja Kohlhoff: Kazimir Malevich, leven en werk; Könemann 2000.
  • Afbeelding bron 1: Kazimir Malevich, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Socialistisch Realisme: hamer en sokkel"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 19-01-2015
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!