InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > Waarom schandaalkunst echt kunst is en “normale” kunst niet
nieuws uitgelicht

Waarom schandaalkunst echt kunst is en “normale” kunst niet

Het televisieprogramma De Wereld Draait Door was op 7 december 2011 het podium voor ‘schandaalkunst in wording’. In Zandvoort zou namelijk vanuit particulier initiatief een hek worden geplaatst dat sterk lijkt op een hek dat stond rondom een concentratiekamp in W.O. II. De omheining, het Buchenwaldhek genaamd, zou daarbij niet in de openbare ruimte komen te staan, noch direct in ieders gezichtsveld. Het effect van de openbaarmaking in DWDD van de geplande plaatsing van het hek was dat het een verhitte, maatschappelijke discussie aanzwengelde; in ieder geval voor de inwoners van Zandvoort. Velen zagen het hek als een verheerlijking van de gitzwarte bladzijde in onze geschiedenis en konden het daarom zonder meer niet accepteren, ook al zou het dan als kunst zijn bedoeld.

De bedoeling met het kunstwerk

De woordvoerder van het ontwerphuis, waar vanuit het hek wordt gerealiseerd, liet over dat laatste –of het hek als kunst en niet als verheerlijking was bedoeld- in de tv-uitzending ook geen twijfel bestaan. Hun doel was om iconische kunst te creëren, die tevens functioneel is. Of anders gezegd, om gebruiksvoorwerpen tot kunst te verheffen. Met ‘iconisch’ werd bedoeld dat het voorwerp moet aanspreken, als er maar over wordt gesproken. Zeer controversiële onderwerpen zouden volgens hen dan met name geschikt zijn, omdat ze voor menigeen mijlpalen betekenen. In dat opzicht lijkt de doelstelling van het ontwerphuis, vanwege de roering onder de bevolking, dus zeker geslaagd.

Schandaalkunst, taboes, en de maatschappij

Het actuele voorbeeld van het Buchenwaldhek is een voorbeeld van schandaalkunst en van de maatschappelijke krachten die erop inwerken. Volgens Georges Bataille dient kunst altijd een grensoverschrijdend karakter te hebben. Door het aansnijden van gevoelige onderwerpen doorbreekt de kunstenaar taboes, zodat de psychologische spanning die deze taboes veroorzaken tijdelijk kan worden opgeheven. Gevoelige onderwerpen zijn er op verschillende gebieden: religie, seksualiteit, omgang met dieren. Het moedwillig doorbreken van de grenzen van een taboe noemt Bataille ‘transgressie’, waarbij extase en regressie een centrale rol spelen. Het kunstvoorwerp zou daarbij zowel moeten aantrekken, als walging oproepen. Dat is zijn theorie in vogelvlucht.

Als, zoals Bataille beweert, het doel van kunst is om een taboe aan de orde te brengen en deze te doorbreken, dan is schandaalkunst dus echtere kunst te noemen dan normale, niet-schandaalkunst, omdat het op een meer indringende wijze de taboes aan de kaak stelt. Hiermee is schandaalkunst kunst die een fermere strijd aangaat met de moraal en ethiek van de bevolking.

Kunst omdat het moet?

Schandaalkunst is dus wel als ‘echter’ te typeren, maar er is meer aan de hand. Want wat als, in het geval van het hek in Zandvoort, de walging van de bevolking voor het voorwerp groter blijkt dan de aantrekking ernaar? Het concept ‘kunst’ is sowieso een breekbaar fenomeen. De bedoeling van het voorwerp kan ontegenzeggelijk kunstzinnig zijn, maar daar tegenover staat altijd een maatschappelijke acceptatie of afwijzing. De kunstwereld wordt niet zonder reden wel eens een elitaire onderneming genoemd. Schandalige kunst kan aan de ene kant gesteund worden door een kleine schare experts en liefhebbers, die de kunst op hun beurt begrijpen, terwijl er aan de andere kant een immense walging over heerst vanuit de samenleving. Het (ethisch) gevoel van een meerderheid van de bevolking is dus niet beslissend in de vraag of iets kunst is. Het heersende sentiment kan echter wel doorslaggevend zijn in de vraag of het voorwerp überhaupt gerealiseerd gaat worden. Dat is ook in Zandvoort het geval. Na de maatschappelijke onrust werd de bouwvergunning ingetrokken op basis van onjuiste informatievoorziening: het eigenlijke ontwerp zou anders zijn dan het ingediende. De koper van het hek gaat hiertegen echter in beroep, waardoor er momenteel nog geen oplossing is gevonden.

Schandaalkunst kan dus gezien worden als echtere kunst, maar er zijn wel grenzen aan hoe schandalig de kunst kan zijn. De walging ervan mag groot zijn, maar dan moet de aantrekking dat ook zijn. Dit kan in verband worden gebracht met wat Bataille zegt over transgressie. Dat is namelijk het moedwillig doorbreken van de grenzen van een taboe. Hieruit blijkt dat er een zekere toestemming moet zijn vanuit degenen die de kunst bekijken en zich mee laten voeren in de ervaring ervan. Transgressie en weerstand, die een kunstvoorwerp oproept, gaan wel samen, maar ze staan tegelijk ook op gespannen voet met elkaar. Zonder de eerder genoemde toestemming van de kijker lijkt kunst uiteindelijk maar weinig bestaansrecht te hebben.

Kunst wordt mensen weliswaar altijd opgedrongen, dat is het probleem niet. Kunst wil mensen de shock geven, die ze kan bevrijden. En bij schandaalkunst is die schok het grootst. Je kunt je echter afvragen hoezeer de makers ervan gebaat zijn bij een te groot schandaal, zeker als dit de plaatsing van het kunstwerk verhindert. Daarmee dringt zich de vraag op of het mogelijk is een onderscheid te maken tussen goede en slechte schandaalkunst.
© 2013 - 2017 Delachendeaap, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Robbert Dijkgraaf en de DWDD UniversityRobbert Dijkgraaf en de DWDD UniversityProfessor Robbert Dijkgraaf (1960) is wiskundige, natuurkundige en hoogleraar, die grote populariteit verwierf door de c…
Nederlands grootste taboesSommige dingen zul je op een feestje niet zomaar vertellen omdat deze zaken maatschappelijk niet zijn geaccepteerd of om…
De kracht van Aziatische horrorfilmsLang niet iedereen houdt van horror. Wanneer je er wel van houdt, is het een aanrader je eens te verdiepen in Aziatische…
Claudia de Breij: Mag ik dan bij jouClaudia de Breij: Mag ik dan bij jouVoor haar theatervoorstelling ‘Hete vrede’ schrijft Claudia de Breij als openingslied ‘Mag ik dan bij jou’. Het lied gaa…
Marianne Vaatstra – Mediacircus rond het procesnieuws uitgelichtMarianne Vaatstra – Mediacircus rond het procesOp 27 februari 2013 verschijnt de verdachte van de moord op Marianne Vaatstra, Jasper S. uit Oudwoude, voor het eerst vo…
Bronnen en referenties
  • Schilstra, O. (2009). Schandaalkunst in het licht van Georges Batailles. (pdf)

Reageer op het artikel "Waarom schandaalkunst echt kunst is en “normale” kunst niet"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Delachendeaap
Gepubliceerd: 18-09-2013
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Bronnen en referenties: 1
Nieuws uitgelicht…
Deze rubriek bevat artikelen welke zijn geschreven naar aanleiding van een nieuwsfeit en kunnen daarom mogelijk gedateerde informatie bevatten.
Schrijf mee!