InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei

Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei

Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei De Nederlandse schilderkunst staat van oudsher bekend om de fraaie bloemstillevens, die vanaf de zestiende eeuw vervaardigd werden. Maar al was het genre destijds razend populair onder de afnemers, het stond in kunstenaarskringen aanvankelijk niet in al te hoog aanzien. Dit artikel gaat in op de ontwikkeling die het klassieke bloemstilleven heeft doorgemaakt tot aan het midden van de negentiende eeuw.

Wat is een bloemstilleven?

Een bloemstilleven is een afbeelding waarbij een boeket bloemen in een vaas centraal staat. Soms zijn kleine voorwerpen of insecten en vlinders toegevoegd. Ook een afbeelding van slechts één enkele bloem valt onder de noemer bloemstilleven, net als geschilderde bloemenkransen en festoenen: slingers van bloemen, vruchten en bladeren. Bloementekeningen of -schilderijen die puur als natuurstudie zijn gemaakt, worden niet tot de bloemstillevens gerekend, al kunnen zij wel het uitgangspunt vormen voor een bloemstilleven.

In de geschilderde bloemstillevens staan bloemen min of meer los van hun natuurlijke omgeving; sommige soorten uit het boeket komen in de natuur niet eens in elkaars buurt voor of vertonen geen gelijktijdige bloei.
In het stilleven worden zij enkel afgebeeld vanwege hun schoonheid en symboliek.

Oude symbolen

Hoewel er van oudsher al bloemen om decoratieve of symbolische redenen werden geschilderd, nam de animo voor het schilderen van bloemen en bladeren pas rond 1600 toe. Bijna iedereen was bekend met de symbolische betekenis die aan bloemen werd toegekend. De lelie werd in de klassieke oudheid met onschuld geassocieerd, later met de zuiverheid van Maria. Als afgeleide van het wapen van de Franse adel was de Bourbonse lelie in decoraties terug te vinden.

Omdat bloemen maar een beperkt gedeelte van het jaar bloeien, zijn bloemenschilderijen tijdens de winter een uitstekende vervanger van de zomerse boeketten. Met de toenemende belangstelling voor het bloemstilleven ging de aandacht niet alleen uit naar de betekenis van de afgebeelde bloemen, maar ook naar de bedrevenheid van de kunstenaar. In hoeverre was hij in staat het publiek met zijn kleur- en vormgebruik uit de natuur te verleiden?
Belangrijke schilders van de eerste bloemstillevens zijn onder meer:
  • Ambrosius Bosschaert de Oude
  • Jan Bruegel de Oude (de fluwelen Bruegel)
  • Hans en Balthasar van der Ast
Jacob de Geyn II ((1565 - 1629) is vermoedelijk de eerste kunstenaar in de Nederlanden die een zelfstandig bloemstilleven schilderde.

In de tweede helft van de zestiende eeuw nam de belangstelling voor de wetenschap toe, waarvan ook de botanie profiteerde. Op tuingebied werden tal van nieuwe ontwikkelingen in gang gezet. Mede hierdoor kwam het genre van het bloemstilleven in de Nederlanden ten tijde van de Gouden Eeuw tot bloei en vonden de geschilderde stillevens gretig aftrek. En al hadden zij dan meestal geen wetenschappelijk nut, ze hadden in een aantal gevallen wel een maatschappelijke – opvoedkundige – functie.

Een nieuwe symboliek

Veel bloemstillevens vertonen – net als de andere stillevens uit die tijd – kenmerken van vanitas: ijdelheid of vergankelijkheid. Symbolen van die vergankelijkheid zijn bijvoorbeeld verlepte bloemen of door insectenvraat aangetaste bladeren.

Na 1620 raakte Nederland steeds meer in de ban van de tulp, die dan ook op tal van schilderijen werd afgebeeld. Naast de aanvankelijk wetenschappelijke interesse gingen financiële overwegingen hierbij een grote rol spelen. In 1636/’37 bereikte de tulpenmanie met de bijbehorende speculaties een hoogtepunt, waarna de tulpenhandel al snel instortte. De bloemstillevens met geschilderde tulpen zijn een verwijzing hiernaar. Tulpen hebben immers maar een beperkte bloei, en zijn dus uitermate vergankelijk. Zij vormen eigenlijk een vanitasstilleven op zich.

Vrouwelijke kunstenaars

Het bloemstilleven wordt door kunstenaars in het midden en eind van de zeventiende eeuw verder ontwikkeld. Nederlandse bloemstillevens worden een veel gevraagd exportproduct, waar grif voor wordt betaald. In deze periode werken ook vrouwelijke schilders aan bloemstillevens, waarbij hun werk zeker niet onder doet voor dat van hun mannelijke collega’s. Hoewel een kunstenaar als Jan Davidz. de Heem uitermate succesvol is bij zowel zijn collega's als kunstliefhebbers vanwege zijn geschilderde stillevens met uitbundige composities van vruchten en bloemen - 'tot bedriegens toe uitgevoert' en niet langer statisch en frontaal weergegeven -, op het genre wordt toch wat neergekeken. Het zou met name kunst voor vrouwen zijn.

Bekende vrouwelijke kunstenaars zijn:
  • Margareta de Heer
  • Maria Sibylla Merian (en dochters)
  • Maria van Oosterwijck
  • Alida Withoos
  • Rachel Ruysch

Rachel Ruysch (1664 – 1750) was een succesvolle vrouwelijke kunstenaar, die tal van alom gewaardeerde bloemstillevens schilderde. Daarom werden voor haar schilderijen ook voor destijds al hoge bedragen betaald.
Net als de andere vrouwelijke kunstenaars was zij in staat zeer gedetailleerde studies van bloemen te tekenen, waarvan helaas geen gesigneerde exemplaren bewaard zijn gebleven. Wel wordt een aanzienlijk aantal schilderijen, ongeveer honderd, aan haar toegeschreven. Tot in het buitenland maakte zij naam als schilder van bloemstillevens, die meestal tegen een donkere achtergrond geschilderd werden. Tegen het eind van haar leven volgde zij haar tijdgenoot Jan van Huysum (1682 - 1749), die zijn vernieuwende bloemstillevens van een asymmetrische compositie tegen een lichte achtergrond voorzag.

Het bloemstilleven, dat razend populair is maar als schildersgenre aanvankelijk niet hoog aangeschreven stond, krijgt nu veel meer waardering. Helaas wijken in de periode erna veel mannelijke beoefenaars van het genre vanwege de verslechterende economie uit naar het buitenland. Een van hen is Georgius van Os (1782 – 1861), die - eveneens in navolging van Jan van Huijsum - een aantal vernieuwingen in het bloemstilleven introduceerde.

Compositie

Opvallend aan de bloemstillevens uit de zeventiende eeuw is de precisie waarmee alles is geschilderd. Alle bloemen en bloemblaadjes komen even nauwgezet uitgewerkt in beeld; het maakt niet uit of ze meer op de voorgrond of meer op de achtergrond staan. Bovendien is elke oneffenheid in de verflaag weggeschuurd, waardoor het doek glad oogt.

Met name in de begintijd staat het stilleven centraal in een symmetrische compositie en zijn alle bloemen overzichtelijk in de vaas gerangschikt. De schikking van de eenvoudige boeketjes doet wat stijfjes aan; het lijkt wel of de plantkunde hierbij het uitgangspunt voor de maker vormt. Na verloop van tijd worden de boeketten uitbundiger en losser, op meer natuurlijke wijze, geschikt. De symmetrie maakt plaats voor asymmetrisch geschikte bloemen en een suggestie van ruimte wordt belangrijk. De donkerbruine achtergrond waartegen de bloemen werden geschilderd – de kleuren lijken hierdoor te stralen – maakt geleidelijk aan plaats voor een lichtere achtergrond.

(On)natuurlijke aanpak?

De kunstenaars hadden zo hun eigen aanpak om een bloemstilleven te schilderen. Zij baseerden zich vaak op tekeningen, bijvoorbeeld de wetenschappelijke botanische prenten of afbeelding uit de zogenoemde tulpenboeken: albums met nauwkeurig weergegeven afbeeldingen van tulpen. Hierdoor zijn zij in staat om in het stilleven bloemen met elkaar te combineren die niet gelijktijdig bloeien. In hun realistisch ogende schilderijen is dus niet de werkelijkheid afgebeeld.

Op sommige schilderijen zijn zoveel tulpen te zien, dat het schilderen van het doek door de onbetaalbare prijs van tulpen niet zonder bovenstaande aanpak mogelijk kan zijn geweest. Kunstenaars die zich niet op afbeeldingen baseerden, maar die naar de natuur werkten, moesten soms geduldig wachten totdat de gewenste bloemen tot bloei zijn gekomen. Omdat het dikwijls om zeldzame soorten ging, was het maar afwachten of dat zou lukken.

Vernieuwing

De eerder genoemde Georgius van Os (1782-1861) begon bloemen tegen een lichte achtergrond te schilderen. Bovendien beeldde Van Os de meest recent ontwikkelde of ontdekte bloemsoorten af op zijn doeken. Hij koos voor felle bloemkleuren en schuurde pasteuze verflagen niet glad. Het reliëf in de verflaag verlevendigde zijn bloemstillevens. Hiermee plaveit hij het pad voor een volgende fase in de geschiedenis het bloemstilleven.

Het bloemstilleven als apart schildersgenre en specialisme – sommige schilders beperkten zich hiertoe – hield stand tot ver in de negentiende eeuw. Wel werd het in de loop der tijd meer en meer als een typisch vrouwelijke kunstvorm beschouwd.

Lees verder

© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Stillevens in de Gouden EeuwStillevens in de Gouden EeuwStillevens werden in de zeventiende eeuw in grote getale vervaardigd. De schilder gaf de voorwerpen op een stilleven zo…
Impressioniste: Berthe MorisotBerthe Morisot is een van de weinige vrouwelijke impressionisten. Ze was echter een vast onderdeel van de groep vernieuw…
Een levendig bloemstilleven schilderenEen levendig bloemstilleven schilderenHoe schilder je een levendig boeket bloemen in plaats van wat stakerige sprieten die levenloos uit een vaas steken? Hoe…
Aquarelleren: technische oefeningenAquarelleren is een schildertechniek waarbij gebruikgemaakt wordt van verf die met water wordt gemengd waardoor transpar…
Een bloemstilleven schilderen: probeer het zoEen bloemstilleven schilderen: probeer het zoLukt het maar niet om die grote bos bloemen goed op papier weer te geven en lopen alle pogingen om leven in dat stilleve…
Bronnen en referenties
  • Bloemstillevens uit Nederland en België, 1870 - 1940 / Saskia de Bodt en Maartje de Haan, 1998; Waanders, Zwolle
  • Bloemen in het Mauritshuis / Epco Runia e.a., 2007; Waanders, Zwolle

Reageer op het artikel "Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

J. G. Hoekstra, 02-11-2011 12:59 #1
Goedemiddag,



Kunt u mij helpen aan een titel/titels van een boek/boeken over de symboliek en betekenis van bloemen en planten?

Het gaat met name om een bron die vermeld kan worden als het gaat om:

De betekenis van viooltjes, de lotusbloem en de goudenregen.



Mijn zoon werk aan een thesis en heeft een of meerdere van deze bronnen nodig voor naslag en referentie.



Hopelijk kunt u helpen.



Mvg.,



J.G. Hoekstra Reactie infoteur, 02-11-2011
Voor wat betreft de symboliek van het viooltje en de lotus kan Symbolen: Historisch-culturele symbolen van A tot Z, een Spectrum Opzoekboek, geschreven door prof. dr. Hans Biederman, uit 1998 geraadpleegd worden. Over een bron voor de symboliek van de gouden regen heb ik geen informatie.

Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 19-01-2014
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Special: Bloemstillevens
Bronnen en referenties: 2
Reacties: 1
Schrijf mee!