Bloemstillevens na 1850: geen specialisme, wel speciaal

Bloemstillevens na 1850: geen specialisme, wel speciaal Ten tijde van het Impressionisme werd het genre van het bloemstilleven opnieuw erg populair; het bood de vrijheid op een groot aantal manieren te experimenteren met kleur, licht en vorm en was daarom een dankbaar onderwerp op het schildersdoek. Dit artikel volgt de ontwikkeling van het genre en verschillende – met name Nederlandse beoefenaars ervan – tot in de twintigste eeuw.

Veranderingen

Na een lange voorgeschiedenis (zie ook Bloemstillevens: historische ontwikkeling en bloei) onderging de opzet van het bloemstilleven in de negentiende eeuw wel een aantal veranderingen.
  • Het moraliserende verhaalelement van vergankelijkheid (vanitas) speelde een beduidend kleinere rol dan voorheen, de weergave van de bloemen zelf is het belangrijker dan de verborgen boodschap.
  • Het genre wordt niet langer als een specialisme beoefend en
  • is minder dan voorheen een typisch vrouwelijke aangelegenheid.
  • Op het klassieke bloemstilleven staat een vaas met bloemen centraal, waarin elke bloem – men schilderde bij voorkeur exotische exemplaren – met eenzelfde mate van precisie geschilderd is. Rond 1870 komen ook inheemse en wilde bloemen als onderwerp in zwang, losjes in de vaas geschikt met meer nonchalance geschilderd.

Deze laatste verandering had vooral te maken met het verlangen terug naar de natuur te keren. Daarom werden natuur- en bloemmotieven ook veelvuldig in de toegepaste kunst gebruikt, zoals bij de Art Nouveau en de Engelse Arts-and-Craftsbeweging. Die waardering voor de natuur maakt ook dat kunstenaars in deze periode zelf tuinen aanleggen en oog krijgen voor de kleurenpracht van de bollenvelden. Een bekend voorbeeld hiervan is de impressionistische kunstenaar Claude Monet (1840 – 1926), die de Nederlandse bollenvelden diverse malen schilderde en zijn eigenhandig aangelegde fraaie tuin op latere leeftijd als bijna exclusief onderwerp voor zijn schilderijen koos.

Ook bleven de vroege Nederlandse bloemstillevens kunstenaars inspireren. Beroemde kunstschilders uit de diverse kunststromingen, zoals Monet, Renoir, Matisse, Dali en Picasso hebben zich in het Louvre in Parijs vergaapt aan de virtuoze (bloem)stillevens die in de Gouden Eeuw en erna in Nederland zijn gemaakt.

Vincent van Gogh

Baanbrekend voor de veranderde werkwijze bij het schilderen van een bloemstilleven is een werk uit 1875 van Adolphe Monticelli (1824 – 1886), een voorloper van de Impressionisten. Hij schilderde een boeket met dikke, korte verftoetsen. De bloemen en de vaas zijn opgebouwd uit kleurvlekken en behalve de vergeet-mij-nietjes zijn de meeste bloemen niet echt goed herkenbaar. Monticelli was niet alleen een voorbeeld voor de Impressionisten, ook Vincent van Gogh (1853 – 1890) was erg onder de indruk van zijn werk. Hij bewonderde vooral de structuur in de verflaag en het levendige kleurgebruik van Monticelli. Dat in de negentiende eeuw het schilderen van bloemstillevens door schilders beoefend wordt naast nog andere onderwerpen, maakt het omvangrijke werk van Vincent van Gogh wel duidelijk. Zijn bloemstillevens maken er een niet onbelangrijk deel van uit.

Van Gogh zette zich pas in 1886 in Parijs voor het eerst aan het schilderen van een bloemstilleven; weldra volgden er meer. Alleen in het voorjaar en de zomer van 1886 waren het er al vijfendertig! Kennissen stuurden hem wekelijks een vers boeket bloemen om na te schilderen. Van Gogh schilderde zijn boeketten aanvankelijk tamelijk traditioneel, later werden het meer en meer zijn persoonlijke indrukken vol kleur. De bloemstillevens beschouwde hij als oefeningen in kleurgebruik, waarbij zijn heldere kleuren en uitbundige stijl een voorbode van zijn latere stijl zijn. Na verloop van tijd valt Van Gogh in zijn werk terug op de symbolische betekenis van bloemstillevens uit de eeuwen ervoor.

Beroemde bloemstillevens van Vincent van Gogh zijn de verschillende versies die hij van Veertien zonnebloemen in een vaas maakte. De afbeelding bij de inleiding toont een detail van de Vaas met twaalf zonnebloemen uit 1888. Zijn Vaas met Irissen is eveneens wereldberoemd. Deze werken zijn inmiddels onbetaalbaar. Maar Van Gogh heeft veel meer bloemen geschilderd, de lijst met afgebeelde bloemen is enorm. Vazen met bloemen en distels, korenbloemen en klaprozen, margrieten en anemonen, stokrozen, gladiolen vormen slechts een impressie van het scala aan bloemen dat hij vereeuwigde.

Kunststromingen rond de twintigste eeuw

Net als Van Gogh kiest een aantal schilders ervoor om bloemen als een persoonlijke beleving weer te geven. Zij gebruiken hun bloemstillevens om hun stilistische verworvenheden tot uitdrukking te brengen. Dit is terug te zien in onder meer expressionistische, kubistische, realistische en symbolistische bloemstillevens. Het bloemstilleven maakt duidelijk hoe de schilder tegen de hem omringende wereld aankijkt. Opmerkelijk hierbij is de aanpak van de symbolisten, die ervoor kiezen bloemen weer een symbolische betekenis toe te kennen; hun bloemstillevens sluiten weer aan bij de symboliek van voorgaande tijdperken.

Het schilderen van bloemstillevens zette dus door in de twintigste eeuw; zelfs een abstracte kunstenaar als Piet Mondriaan (1872 – 1944) hield zich ermee bezig. Een groot gedeelte ervan is realistisch geschilderd in olieverf of aquarel; een aantal ervan is meer abstract. Hij maakte ze niet alleen omdat ze goed verkochten, maar ook vanuit levensbeschouwelijke en meditatieve overwegingen. In de jaren 1911 – 1914, Mondriaan woonde toen in Parijs, schilderde hij zelfs elke morgen een bloem. Het schilderen van zijn realistische bloemstillevens staat verder los van zijn abstracte ontwikkeling.

Hoewel bloemen niet vaak in zwart-wit worden geschilderd, zijn de bloemstillevens van de Duitse expressionist Karl Schmitt-Rottluff (1884 – 1976), grote vormen geschilderd met penseel en Oost-Indische inkt, zeer de moeite waard.
Een andere Duitse expressionist die veel bloemen op zijn naam heeft staan, is Emil Nolde (1867 – 1956). Net als Monet was ook hij de trotste bezitter van een fraai aangelegde tuin. Onder andere van zijn aquarels hebben - veelal grote - bloemen in felle kleuren als onderwerp.

De Amerikaanse Georgia O’Keeffe (1887 – 1986) schilderde bloemen op een geheel eigen en vernieuwende wijze in een stijl die balanceert tussen abstractie en realisme. Omdat zij bij het schilderen enorm inzoomde op slechts een deel van de bloem, lijkt de overigens realistische weergave te vervormen tot een abstracte. Haar eigenzinnige kleurgebruik versterkte dit effect nog meer.

Ontwikkeling binnen Nederland

Ook in Nederland werden fraaie bloemstillevens geschilderd. De kunstenaars van de Haagse School – zowel de mannelijke als de vrouwelijke – gaven met hun bloemstillevens een bepaalde stemming aan. Ook hun opvolgers zetten zich tot het schilderen van bloemen.

Jan Voerman sr.

Jan Voerman sr. werd in 1851 geboren Kampen. Zijn tekenopleiding voltooide hij in Amsterdam, waar hij onder andere stadsgezichten, Joodse interieurs en de Jordaan schilderde. In de loop der jaren werd zijn stijl steeds losser en ging hij prachtige bloemstillevens met fraaie kleurcontrasten aquarelleren. Uiteindelijk lokte de IJssel hem terug naar zijn geboortestreek, waar hij het IJssellandschap zou vastleggen. Jan Voerman overleed in 1941.

Floris Verster

Floris Verster (1861 – 1927) begon met succes rond 1888 tal van bloemstillevens in zijn atelier te schilderen, waarvan sommige op heel groot formaat. Zijn keuze ging in deze periode uit naar verwelkte bloemen en planten; zij zijn – net als vroeger – een verwijzing naar dood en vergankelijkheid. Later volgden experimenten met het gebruik van het gekleurde glas van zijn serreramen en spiegelende oppervlakten om de bloemstillevens een bijzonder effect te verlenen. Stilistisch ontwikkelde Verster zich van impressionistisch naar meer realistisch.

Jan Sluijters

Sluijters (1881 – 1957) raakte rond 1908 bevriend met Mondriaan. De twee exposeerden samen, maar waar Mondriaan meer en meer abstract ging werken, bekeerde Sluijters zich tot een expressief realisme. Zijn bloemstillevens met gedurfde kleurcombinaties werden alom gewaardeerd. In de jaren ’20 ontstonden de meeste van zijn bloemstillevens, die rond 1925 buitengewoon uitbundig werden. Ook de achtergrond speelt in zijn stillevens een belangrijke rol: zo beeldt Sluijters bijvoorbeeld zijn beide kinderen heel klein links en rechts van een tafel met een enorm boeket af. In de jaren dertig dempte hij – vermoedelijk door de zware periode – zijn kleurgebruik en werd zijn palet grijzer. Na de oorlog pakte hij de draad weer op en schilderde hij – tot vreugde van velen – opnieuw expressieve en kleurrijke bloemstillevens.

Kees Verwey (1900 – 1995)
Hoewel Kees Verwey zich moeilijk bij een bepaalde kunstzinnige stroming laat inlijven omdat hij geheel zelfstandig zijn koers bepaalde, is hij onmiskenbaar beïnvloed door het Amsterdamse impressionisme en de Haagse School. Ook zijn thematische keuze – hij koos zijn onderwerpen dicht bij huis – past in die traditie. De wijze waarop hij het strijkende licht op zijn schilderijen vastlegde sluit eveneens aan bij de kunstenaars van de Gouden Eeuw. Hoewel Verwey de kunststromingen van zijn eigen tijd volgde en bestudeerde, keerde hij altijd weer terug naar zijn geheel eigen werkwijze.

Behalve met portretten is Verwey, die een verwoed aquarellist was, vooral bekend geworden met zijn stillevens, waaronder veel bloemstillevens. Ze zitten vol details; elke keer vielen hem weer andere bijzonderheden op die hij steeds weer opnieuw schilderde. Na 1970 is Verwey’s grootste bron van inspiratie de chaos in zijn atelier. De voorwerpen die hij daar om zich heen heeft verzameld, aangevuld met soms min of meer verlepte bloemboeketten, legt hij op magistrale wijze vast.
Zij bloemstillevens in olieverf zijn opgebouwd uit een variatie aan penseelstreken en kleur; zijn aquarels zijn fel van kleur, vaak realistisch maar met toch een zekere mate van abstractie. De afmetingen ervan zijn vaak opmerkelijk groot.

Erik Andriesse

Al op vijftienjarige leeftijd werd Erik Andriesse (1957 – 1993) als een wonderkind op schildergebied beschouwd. Hij liet zich met name leiden door de natuur, met de vergankelijkheid van bloemen en dieren als het belangrijkste thema in zijn werk. Floris Verster was één van zijn favoriete kunstenaars voor wat betreft werken naar de natuur. Het werk van Andriesse sluit aan bij de figuratieve schilderkunst, die na 1980 weer meer gewaardeerd werd.

In zijn oeuvre zijn veel werken met zonnebloemen, amaryllissen, lelies en papavers, orchideeën en magnolia’s, geschilderd op groot formaat en in verschillende technieken, terug te vinden. In zijn keuze voor deze bloemen sluit hij aan bij Vincent van Gogh en de Nederlandse kunstschilders uit de Gouden Eeuw. Andriesse werkte met felle kleuren en schilderde zijn stillevens met spatten en verfdruipers, waardoor zijn werk heel levendig toont. Vaak wordt een bloemvorm gecombineerd met bijvoorbeeld een deel van een (dier)skelet of schedel. Maar hoewel er in zijn werk veel elementen van vergankelijkheid te zien zijn, gaat het hem niet om de moraal van de vanitassymboliek, maar eerder om een knipoog naar vergankelijkheid.

Stand van zaken

Nog altijd is het schilderen van bloemstillevens een geliefde bezigheid voor zowel bij beroeps- als amateurschilders. Diezelfde populariteit geldt eveneens voor hun publiek. Een mooi voorbeeld hiervan is een enorm bloemstilleven, geheel in grijstonen geschilderd en geborduurd, waarmee de Nederlandse kunstenaar Michael Raedecker in 2009 tijdens zijn expositie in het GEM in Den Haag veel succes oogstte. Net als de kunstenaars uit de Gouden Eeuw wil Raedecker met zijn werk imponeren. Maar er speelt meer: de kunstenaar streeft er voortdurend naar aan het reeds bestaande iets toe te voegen en het in te passen binnen de actualiteit.

Voor Raedecker zijn zijn bloemstillevens het toppunt van decadentie. Geheel in de traditie van de stillevens uit de Gouden Eeuw herinneren ze aan schoonheid en vergankelijkheid, aan verleiding en dood. Van dichtbij bekeken is de voorstelling, die vanuit de verte een duidelijk beeld oplevert, niet meer dan wat vlakken in verf en draad, die alleen in kleur en structuur van elkaar verschillen. Tegenover het misschien wel tuttige van bloemen en borduurwerk plaatst hij dikwijls een venijnige titel; een verwijzing naar de hedendaagse samenleving.

Lees verder

© 2009 - 2020 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Interessante galerieën in Utrecht bezoekenInteressante galerieën in Utrecht bezoekenIn de stad Utrecht speelt kunst een vooraanstaande rol en er zijn dan ook diverse musea en galerieën in het midden van h…
Kees Verweij, kunstschilderKees Verweij, kunstschilderKees Verweij (Amsterdam, 20 april 1900 - Haarlem 23 juli 1995) was een Nederlandse kunstschilder. Hij schilderde stillev…
Kunststromingen van de jaren zeventigKunststromingen van de jaren zeventigHoewel de jaren zeventig tal van interessante ontwikkelingen en gebeurtenissen kennen, worden deze in het collectief geh…
Abstracte kunst met beroemde kunstenaarsAbstracte kunst met beroemde kunstenaarsAbstracte kunst is een kunstrichting waarin objecten zodanig worden weergegeven dat ze niet de reële werkelijkheid voors…

Dichter en verhalenverteller MaxDichter en verhalenverteller MaxWat weten we over de verhalenverteller en dichter Max? Over Max weten we niet veel dan dat hij prachtige verhalen kan ve…
Romantische kunstDe romantiek ontstond aan het einde van de achttiende eeuw. Dit was de tijd dat de Industriële Revolutie en de verstedel…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Vincent van Gogh, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Bloemstillevens uit Nederland en België 1870 – 1940 / Saskia de Bodt en Maartje de Haan, 1998; Waanders Uitgevers, Zwolle.
  • Kees Verwey / Max van Rooy en Rudi Fuchs, 2005; Waanders Uitgevers, Zwolle.

Reageer op het artikel "Bloemstillevens na 1850: geen specialisme, wel speciaal"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: April 2013
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Special: Bloemstillevens
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!