InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > Marianne von Werefkin: Expressionisme met eigen accenten

Marianne von Werefkin: Expressionisme met eigen accenten

Marianne von Werefkin: Expressionisme met eigen accenten Marianne von Werefkin gaf – na een veelbelovende start – haar schilderscarrière op voor die van haar partner Jawlensky. Via zijn werk hoopte zij haar artistieke ambities te verwezenlijken; als vrouw zag ze meer in een bemiddelende rol tussen kunstenaars onderling of met hun publiek. Het liep echter anders, en opnieuw wist ze haar kunstzinnige loopbaan een impuls te geven.
Zelfportret, Marianne von Werefkin, ca. 1910 / Bron: Marianne von Werefkin, Wikimedia Commons (Publiek domein)Zelfportret, Marianne von Werefkin, ca. 1910 / Bron: Marianne von Werefkin, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Opleiding

Marianne von Werefkin, voluit Marianna Wladimirowna Werefkina, werd in 1860 in het Russische Tula, in de buurt van Moskou, geboren als telg van een rijke adellijke familie. Toen zij acht jaar oud was, verhuisde de familie naar een landgoed in Litouwen.
Haar moeder, die zelf schilderes van ikonen was, moedigde haar dochter aan op het artistieke vlak. Na gedegen privé-onderwijs, waaronder teken- en schilderlessen vanaf haar veertiende, ging Marianne in 1883 naar de Moskouse kunstschool. Toen de familie in 1886 naar St. Petersburg verhuisde, nam Marianne tien jaar lang privé-lessen bij de beroemde Russische realistische kunstschilder Ilja Repin (1844 – 1930).

Een ongeluk in 1888, waarbij ze zich tijdens een jachtpartij in de rechterhand schoot, was er de oorzaak van dat ze die hand nooit meer goed heeft kunnen gebruiken. Toch zette ze het schilderen door.
In 1891 ontmoette ze, bij haar leermeester Repin, de kunstschilder Alexej von Jawlensky. Deze ontmoeting valt min of meer samen met haar eerste kunstzinnige succes. Haar werk wordt goed ontvangen en Marianne krijgt vanwege haar realistische schilderijen de bijnaam ‘de Russische Rembrandt’. Ze schildert met name portretten in donkere kleuren op groot formaat.

Fascinatie voor Jawlensky

Marianne raakt gefascineerd door de drie jaar jongere Jawlensky. Samen met hem verlaat zij in 1896 haar vaderland en het stel verhuist naar München; het initiatief hiervoor ligt vermoedelijk bij Marianne. Door haar rijke achtergrond kan zij immers zonder problemen verblijf en onderhoud daar voor hen beiden bekostigen.
Jawlensky begon onder invloed van zijn Franse tijdgenoten al snel met krachtige penseelstreken en felle kleuren te schilderen, waarbij zijn omgeving een belangrijk onderwerp werd. Zijn kennismaking met de landschappen van Van Gogh vormde een langdurige bron van inspiratie.

In het München van die jaren waren veel Russische kunstenaars neergestreken. Ook Werefkin en Jawlensky vinden aansluiting bij die Russische kunstenaarskolonie. Haar schilderscarrière geeft ze (naar zal blijken tijdelijk) op; in München wil Marianne zich volledig wijden aan die van Jawlensky en negen jaar lang zal ze niet schilderen. Men voert hiervoor verschillende redenen aan. Mogelijk vond ze dat hij over meer talent beschikte dan zijzelf; ook de vrees dat men haar als vrouwelijke kunstenaar niet op waarde zou weten te schatten kan een rol hebben gespeeld. De problemen met haar rechterhand kunnen eveneens een mogelijke oorzaak zijn.

Salon

In elk geval lijkt Werefkin niet erg te lijden onder het opgeven van haar schilderkunst; ze beleeft veel voldoening aan haar rol in het Münchener kunstenaarsleven, waarbij zij kunstenaars onderling met elkaar in contact brengt en tussen kunstenaars en hun publiek bemiddelt. Met name bij dat laatste was in haar optiek een uitgesproken rol voor vrouwen weggelegd.

Uit die overweging stelde ze haar huis open voor iedereen die maar in kunst geïnteresseerd was. In haar Salon werd veelvuldig over kunstzinnige theorieën gedebatteerd. Omdat zij theoretisch uitstekend onderlegd was, deed Marianne in dat opzicht niet onder voor de mannelijke kunstenaars uit haar kring. Zo werd de Münchener kunstschilder Franz Marc (1880 – 1916) geraakt door haar opmerking dat de Duitsers licht ten onrechte voor kleur aanzagen, waarna hij intensief onderzoek deed naar kleur. Ook maakte hij bij Werefkin thuis kennis met Gabriele Münter (1877 – 1962) en haar partner Wassily Kandinsky (1866 – 1944), waarmee Marc nauw bevriend en artistiek verwant zou raken.

Tweede carrière

Jawlensky stelde haar op het artistieke en persoonlijke vlak teleur. Na 1901 verliep hun relatie stroef. Jawlensky begon een verhouding met de huishoudster; een liefde die in 1902 resulteerde in de geboorte van een zoon. Omdat haar relatie met Jawlensky op niets leek uit te lopen, ging Werefkin een aantal maanden door Frankrijk reizen. De hoop haar artistieke ambities via Jawlensky te verwezenlijken, was anders verlopen dan verwacht. Jawlensky trok zijn eigen plan, waardoor Werefkin min of meer gedwongen werd om in 1905 zelf haar kunst weer op te pakken. Met name haar verblijf in Frankrijk, waarbij ze kennis maakte met het werk van de futuristen en Nabis – een groep Franse postimpressionistische kunstenaars, waaronder Edouard Vuillard (1868 – 1940) en Pierre Bonnard (1867 – 1947) –, zou bepalend zijn voor haar verdere werk. Toch beperkte ze zich in de aanloop naar latere successen aanvankelijk tot tekeningen.

Pas na twee jaar, in 1907, begon ze opnieuw met schilderen. De afbeelding bij de inleiding toont een detail van haar schilderij Herfst uit 1907. Het werk van Werefkin ademde de moderne tijdgeest door haar gebruik van expressieve, contrasterende kleuren, geabstraheerde vormen en een opmerkelijke hantering van perspectief. Ook de keuze van haar onderwerpen - onder meer scènes met bohémiens en arbeiders - droeg bij aan een moderne uitstraling.

Kunstzinnige contacten

In 1906 maakte Werefkin kennis met Franz Lenbach (1836 – 1904) en Franz von Stuck (1863 – 1928). De eerste was een schilder van het Münchener realisme, die zijn schildersloopbaan begon met het schilderen van idyllische genrestukken en landschappen. Later schilderde hij fraaie portretten van bevriende beroemdheden. Hiermee verwierf hij grote faam. De tweede was leraar aan de kunstacademie van München en gaf in die hoedanigheid onder andere les aan Kandinsky en de Zwitserse kunstenaar Paul Klee (1879 – 1940). Hij was niet alleen schilder, maar ook graficus, beeldhouwer en architect; hij ontwierp de beroemde Villa Stuck in München, waarvoor hij ook zelf de meubels ontwierp. Zijn werk is nauw verwant aan het symbolisme en de Jugendstil, maar vertoont ook kenmerken van het Impressionisme. Net als Lenbach werd hij in München op handen gedragen. In deze stad was hij één van de oprichters van de Münchense Sezession.

Waarschijnlijk heeft de ontmoeting met deze twee grootheden Marianne von Werefkin, net in een periode dat zij zelf haar carrière opnieuw ter hand nam, op kunstzinnig gebied beïnvloed. Toen zij in 1907 het schilderen weer oppakte, schilderde ze op expressionistische wijze: in felle kleuren met grote contrasten. Toch blijven, naast kleur, ook lijn en vorm belangrijk. In tegenstelling tot haar echtgenoot schildert ze niet in kleurvlakken. Haar onderwerpen sluiten meer aan bij Nabis en de symbolisten; haar werk heeft ook iets mystieks en vertoont invloeden van onder andere Paul Gauguin (1848 – 1903) en Edvard Munch (1863 – 1944).

Neue Künstlerverein München

In 1908 schildert ze, samen met Kandinsky, Münter en Jawlensky in het Zuid-Duitse stadje Murnau en omgeving. Kandinsky vond in Marianne von Werefkin één van de weinigen die met hem kon debatteren over zijn opvattingen van abstracte kunst. Hij zou uiteindelijk de voorzitter worden van de ‘Neue Künstlerverein München’ (N.K.V.M.), die in 1909 opgericht is op voorstel van Werefkin. Zij dacht haar partner Jawlensky de voorzittersrol op zich te laten nemen, maar hij weigerde.

Zodoende werd Kandinsky voorzitter van de kunstenaarsvereniging. Overigens speelden Werefkin en Jawlensky drie jaar later ook een beslissende rol bij het ter ziele gaan van de vereniging, die geen lang leven beschoren bleek. Toen kwamen progressieve kunstenaars als Kandinsky en Marc eind 1911 tegenover meer behoudende kunstenaars te staan. Daarop verlieten Kandinsky en Marc de vereniging. Von Werefkin verdedigde overigens de opvattingen van haar bondgenoot Kandinsky; zij en haar partner stapten echter pas later, in 1912, op.

Der Blaue Reiter

Ook bij de kring rond ‘Der Blaue Reiter’ speelde Werefkin later een rol; samen met Jawlensky zou zij toetreden tot de redactie. Toen in december 1911 de derde en tevens laatste expositie van de N.K.V.M. werd gehouden, werd één zaaltje verderop de eerste tentoonstelling van de redactie van ‘Der Blaue Reiter’ geopend en werd de uitgave van een gelijknamige almanak, waaraan Kandinsky en Marc al een tijdje werkten, aangekondigd. Bij het verschijnen ervan in 1912 lag de nadruk op vernieuwing van kunst en cultuur in brede zin, met ruimte voor spiritualiteit. Hier werden de ideeën van leermeester Franz von Stuck zichtbaar, al was de uitvoering ditmaal anders.

In 1912 exposeerde Werefkin met ‘Der Blaue Reiter’. In 1913 nam ze, samen met andere redactieleden van ‘Der Blaue Reiter’, deel aan de Eerste Duitse Herfstsalon in galerie ‘Der Sturm’ in Berlijn. Hun schilderijen kregen daar voor de eerste maal het stempel Duits Expressionisme opgedrukt; later zou men het werk van de kunstenaars rond de ‘Brücke’ eveneens zo bestempelen. Achteraf bekeken is deze tentoonstelling, waar ook vernieuwende buitenlandse kunstenaars acte de présence gaven, één van de belangrijkste overzichtstentoonstellingen van moderne kunst voor de Eerste Wereldoorlog.

Eerste Wereldoorlog: Zwitserland

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog vertrok het paar noodgedwongen – alle Russen moesten Duitsland verruilen voor Zwitserland vanwege het conflict tussen Rusland en Duitsland – met hun huishoudster en haar kind naar Zwitserland. Het betekent het einde van ‘Der Blaue Reiter’.
In 1920 nam Werefkin deel aan de Biënnale van Venetië. In 1921 ging het paar Jawlensky – Werefkin definitief uit elkaar. Kort erop zou haar ex-partner in het huwelijk treden met de voormalige huishoudster en moeder van zijn zoon. Zijn roem werd groter, Marianne von Werefkin zou in zijn schaduw verder leven.

Ze bleef achter in Ascona, waar zij zich aan haar schilderwerk wijdde en tevergeefs probeerde het kunstleven daar te vormen naar dat uit haar Münchener jaren. Daartoe richtte ze in 1924 de kunstenaarsgroep ‘Der Grosse Bär’ op, en organiseerde ze in 1928 met de Expressionist Karl Schmidt-Rottluff (1884 – 1976) en anderen een groepstentoonstelling. Haar werk raakte in de vergetelheid, haar rijkdom behoorde tot het verleden.
Marianne von Werefkin stierf in 1938 in het Zwitserse Ascona. Haar werk werd door de nazi's als 'entartet' bestempeld.

Lees verder

© 2010 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Expressionisme, Dadaïsme en VitalismeHier vindt u een werkstuk over het Expressionisme, waar ook het dadaïsme en vitalisme beschreven worden.
Expressionisme 1905 - 1940Expressionisme 1905 - 1940Het expressionisme is een stroming in vooral kunst en literatuur in Europa, vanaf 1905 tot 1940. Het woord "expressionis…
Wassily KandinskyDe schilder Wassily Kandinsky wordt wel gezien als een van de vaders van de moderne schilderkunst en de grondlegger van…
Goncharova en Larionov, de identiteit van de Russische kunstGoncharova en Larionov, de identiteit van de Russische kunstDe Russische kunstenares Natalia Goncharova was, samen met haar levensgezel Mikhail Larionov, de voorloper van de latere…
Blaue Engel LabelBlaue Engel LabelDe Blaue Engel is het oudste en eerste milieu-gerelateerd label voor producten en diensten ter wereld. Het is ontstaan i…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Marianne von Werefkin, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Expressionisme, een revolutie in de Duitse kunst, Dietmar Elger, Taschen 2007
  • Afbeelding bron 1: Marianne von Werefkin, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Marianne von Werefkin: Expressionisme met eigen accenten"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 20-07-2014
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Special: Duits expressionisme: vrouwen
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!