InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > Gabriele Münter, kunstenares van de ‘Blaue Reiter’

Gabriele Münter, kunstenares van de ‘Blaue Reiter’

Gabriele Münter, kunstenares van de ‘Blaue Reiter’ Ze streefde ernaar een autonoom kunstenares te zijn, gelijkwaardig aan haar mannelijke collega’s. Toch wordt haar naam vaak in één adem genoemd met die van haar ex-partner en collega-kunstschilder Kandinsky. Vele jaren na hun breuk schonk Gabriele Münter zijn werk, dat ze rond de Tweede Wereldoorlog in het huis dat ze ooit samen bewoonden wist te verbergen, aan een museum in München.

Jeugd

Gegen Abend, 1909; olieverf op kartonGegen Abend, 1909; olieverf op karton
De vader van Münter emigreerde in 1847 naar Amerika, waar hij later met een Duitse trouwde. In 1864 keerden de twee terug naar Duitsland, waar Gabriele in 1877 in Berlijn werd geboren. Als twintigjarige – al tamelijk laat – nam zij in Düsseldorf bij een particuliere kunstinstelling voor vrouwen les, omdat ze tekenlerares wilde worden. Een nieuw beroep in die dagen, maar wel maatschappelijk aanvaardbaar voor dames; Gabriele staakte haar lessen echter uit ontevredenheid over de opleiding toen haar moeder in 1898 overleed.
Samen met haar zus vertrok ze voor maar liefst twee jaar naar de Verenigde Staten, om daar familie te bezoeken. De Amerikaanse verwanten deden haar een fotocamera cadeau, een geschenk dat echt aan Münter besteed was. Jarenlang zou ze er op haar reizen foto’s mee maken. Ook toen ze later gesetteld was, gebruikte ze haar camera veelvuldig om haar omgeving vast te leggen.

Terug in Duitsland bezocht ze opnieuw een kunstzinnige particuliere opleiding voor vrouwen – meer was voor vrouwelijke kunstenaars in die tijd immers niet weggelegd – nu in München, waar ze onder andere in de lessen grafiek houtsnedes en lino’s ging maken. Als vrouw met kunstzinnige ambities voelde ze zich er echter niet serieus genomen.

Wassily Kandinsky (1866 - 1944)

Spoedig – in 1902 – maakte ze de overstap naar de Phalanx-school, waar mannen en vrouwen samen en op gelijke basis les kregen, om daar schilderlessen te volgen bij de Russische kunstenaar Kandinsky. Aanvankelijk was hij afgestudeerd als jurist, maar de kunst trok hem meer, zodat hij met zijn echtgenote naar München reisde om zich daar op kunstzinnig gebied verder te ontwikkelen.
Tijdens de zomer gingen docent en studenten op schilderexcursie in de nabijgelegen Beierse Alpen; het zou het begin betekenen van een jarenlange relatie tussen Kandinsky en Münter. In 1903 was het paar dan ook min of meer verloofd, al was Kandinsky officieel nog steeds getrouwd.

Aanvankelijk was Münter wars van artistieke beïnvloeding, omdat ze vreesde dat dit haar reputatie als autonoom kunstenaar zou kunnen schaden. Ze meed daarom ook museumbezoek en bijeenkomsten met collega-kunstenaars. Wel ging ze samen met Kandinsky op reis.
Vanaf 1904 bezochten ze onder andere het Rijnland, Nederland (waar zij in elk geval Rotterdam, Den Haag en Scheveningen bezochten), Tunesië, Dresden en Italië, om in 1906 samen een jaar in Frankrijk en met name in Parijs te studeren. Hier maakt Münter kennis met het werk van de Fauvisten, de Franse expressionisten. Zelf legt ze zich verder toe op het maken van houtsnedes en het schilderen op een aan de Impressionisten verwante wijze. Na Parijs volgen dan in 1907 nog een verblijf in Bonn, een fietstour door Zwitserland en een periode in Berlijn.
Inmiddels wordt ze als gesprekspartner en kunstenaar ook door haar mannelijke kunstcollega’s serieus genomen.

Heuhafen, ca. 1913; houtsnedeHeuhafen, ca. 1913; houtsnede

München en omgeving

Na een verblijf in Zuid-Tirol in 1908, gaat het paar samenwonen in München. Van daaruit ontdekken ze het nabijgelegen schilderachtige plaatsje Murnau, idyllisch gelegen aan de Staffelsee en omringd door uitlopers van de Alpen. Hier gaan ze in de nazomer schilderen in gezelschap van Marianne von Werefkin en Alexej von Jawlensky. Met name de invloed van deze laatste is in het werk van Münter terug te vinden.

In München richten de kunstenaars begin 1909 de Neue Künstlervereinigung München (NKVM) op. Landsgrenzen spelen hierbij geen rol; Russische, Duitse en kunstenaars van andere nationaliteiten vinden elkaar in de vereniging en hun voorliefde voor een expressieve werkwijze. Het gebied rond Murnau wordt nog veelvuldig door hen bezocht; ze zijn enthousiast over de heldere kleuren en het intense licht, de weidsheid van het landschap – omkaderd door het alpensilhouet – en de frisse en schilderachtige uitstraling van het marktplaatsje zelf. Gabriele koopt er, van geld dat haar vader haar heeft nagelaten, een kleine villa. Die krijgt in het dorp al snel de bijnaam ‘Russenhuis’, vandaag de dag spreekt men van het Münter-huis.

Op de eerste expositie van de NKVM in december 1909 in München werd het werk van de Zuid-Duitse expressionisten niet goed ontvangen. Het publiek reageerde verontwaardigd en spuugde zelfs naar een schilderij van Gabriele Münter! Na afloop ervan verruilde het kunstenaarsgroepje in de loop van 1910 de stad voor het platteland van Murnau.

Murnau als bron van inspiratie

Het 'Russenhuis' (huis van Münter), foto Gabriele Münter, 1909Het 'Russenhuis' (huis van Münter), foto Gabriele Münter, 1909
In Murnau maakt de ontwikkeling in Münter’s werk een grote sprong voorwaarts. Van haar laatimpressionistische werkwijze (in navolging van haar lessen bij Kandinsky, waarbij ze met het paletmes schilderde) is weldra niets meer terug te vinden, nu zij is overgegaan – in haar eigen woorden – ‘zum Fühlen eines Inhalts – zum geben eines Abstrakts’. Haar schilderijen vallen op door stralende kleuren, die niet langer overeenkomen met de werkelijkheid, maar contrasterend of complementair gebruikt naast elkaar op het doek geplaatst zijn in grote vlakken, extra aangezet met zware contourlijnen. Schaduwwerking, diepte en perspectief spelen nauwelijks nog een rol. Het lijkt erop dat Münter haar eenvoudige schetsen zonder meer op doek overneemt.

Landhaüschen (huis van Münter), 1910; olieverf op kartonLandhaüschen (huis van Münter), 1910; olieverf op karton
Het dagelijkse leven in Murnau en omgeving werd de leidraad in haar werk. Daarbij vormde de Beierse kunstnijverheid – met name het schilderen-achter-glas – een belangrijke bron van inspiratie. Bij deze vorm van folklore wordt een vereenvoudigd landschap in zwarte lijnen op glas geschilderd, waarna de vlakken worden ingekleurd. Münter was de eerste om deze schilderijtjes op waarde te schatten. Aanvankelijk verzamelden Münter en de met haar bevriende kunstenaars dit soort Hinterglas-schilderijtjes, maar al snel gingen ze er toe over ze zelf ook te schilderen. Gabriele Münter zou hier tot in de jaren dertig mee doorgaan.
In Murnau maakte ze ook weer veelvuldig gebruik van haar camera; niet om de foto’s als uitgangspunt voor haar schilderijen te gebruiken, maar gewoon om het authentieke karakter van het plaatsje vast te leggen. In Murnau zijn haar er nog altijd dankbaar voor.

Der Blaue Reiter

Münter en Kandinsky maken in de loop van 1910 – ’11 kennis met de eveneens in de buurt wonende kunstschilder Franz Marc en met de componist Arnold Schönberg. Vanuit Murnau smeedt Kandinsky met Marc plannen voor een nieuwe kunstenaarsgroep: ‘der Blaue Reiter’, waar ook Gabriele Münter, Maria Marc en de Rijnlandse kunstschilder August Macke en zijn echtgenote aan deelnemen. Ze willen een kunstalmanak uitgeven, waarin allerlei vernieuwende kunstideeën bij elkaar komen.

Ongeveer tegelijkertijd ontstaat er onenigheid binnen de NKVM, waardoor een aantal kunstenaars, waaronder Münter, Kandinsky en Marc, uit de vereniging stapt. Münter schrijft hierover een brief ‘op poten’. Parallel aan de derde expositie van de NKVM organiseren de afvalligen in december 1911 in München, op bijna dezelfde locatie, een tentoonstelling met werken van de ‘Blaue Reiter’. De groep bestaat onder meer uit de voormannen Kandinsky en Marc, Jawlensky en zijn partner Von Werefkin, August Macke, Paul Klee en natuurlijk Gabriele Münter.

In februari 1912 volgt een tweede expositie met werken op papier, later dat jaar volgt de uitgave van de 'Almanak van de Blaue Reiter’. Na het verschijnen hiervan in mei woont het paar de rest van het jaar grotendeels in Murnau.

Einde van de Blaue Reiter, breuk met Kandinsky

Het harde werken in Murnau wordt beloond. Begin 1913 heeft Münter een grote solo-expositie in Berlijn, waar 84 schilderijen van haar hand worden getoond. Met grote regelmaat wonen Kandinsky en Münter in Murnau, totdat het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog hier een eind aan maakt. Alle buitenlanders moeten Duitsland verlaten, zodat Kandinsky, vergezeld van Münter, naar Zwitserland vertrekt. Gabriele zal vrij snel naar München terugkeren en neemt deel aan diverse Duitse exposities, Kandinsky keert terug naar Rusland. Het uitbreken van de oorlog betekende tevens het einde van de ‘Blaue Reiter’.

In 1915 gaat Gabriele Münter naar Stockholm, waar ze van december tot maart van het jaar erop gezelschap krijgt van Kandinsky. Ze exposeren er samen, en ontmoeten elkaar voor het laatst. Er rest alleen nog in 1916 een catalogustekst bij een tentoonstelling in Zweden, die Kandinsky schreef bij de schilderijen van zijn ex-partner. In 1917 is Münter op een expositie in Stockholm van Oostenrijkse vrouwelijke kunstenaars vertegenwoordigd met 31 schilderijen.
Gebroken door de stukgelopen relatie met Kandinsky, die met een ander getrouwd is in Rusland, zal ze jarenlang niet meer schilderen en gaat ze in Kopenhagen wonen. Hier vindt wel in 1918 de tot dusver grootste overzichtstentoonstelling van haar werk plaats, gevolgd door Deense solo-exposities in 1919; op deze exposities zijn ook haar Hinterglas-schilderijen te zien.

Terug naar Duitsland, om weer te vertrekken en terug te keren

Dorfstrasse im Winter, 1933; achter-glas-schilderijDorfstrasse im Winter, 1933; achter-glas-schilderij
In 1920 keert Gabriele onder andere via Berlijn terug naar München en uiteindelijk naar haar huis in Murnau. In 1925 verhuist ze echter naar Berlijn, waar ze met potlood vereenvoudigde vrouwenportretten begint te tekenen. Ook vanuit deze stad blijft het reizen trekken, onder andere in 1927 naar het Zwitserse Ascona, waar ze twee maanden bij Marianne von Werefkin logeert.
Terug in Berlijn maakt Münter kennis met de filosoof en kunsthistoricus Johannes Eichner, met wie ze rest van haar leven samenblijft. In deze periode pakt ze het schilderen weer definitief op. Nog eenmaal keert ze in 1929 terug naar Murnau, om haar huis te verhuren; ze slaagt er echter niet in een huurder te vinden.

Opnieuw volgt een verblijf van een jaar in Parijs, met aansluitend een reis met Eichner door Zuid-Frankrijk. In 1931 vindt ze dan toch tijdelijk rust in Murnau en hervat ze de expressionistische werkwijze uit haar vroege periode. Haar werk wordt in de periode 1933 – 1935 in verschillende Duitse steden geëxposeerd, terwijl zij en Eichner in 1933 door Zuid-Tirol en Noord-Italië trekken, om daarna weer in Murnau neer te strijken.
De overweging haar huis te verkopen maakt plaats voor een besluit van Eichner in 1936 om in Murnau te blijven wonen. Het huis wordt gerenoveerd en Eichner wordt de nieuwe huiseigenaar.
Drei Häuser im Schnee, 1933; olieverf op doekDrei Häuser im Schnee, 1933; olieverf op doek

Rondom de Tweede Wereldoorlog

Münter’s werk maakt deel uit van een expositie met de titel ‘Die Strassen Adolf Hitler in der Kunst’; tot en met 1939 zal haar werk nog verschillende malen in diverse steden worden tentoongesteld, al is de laatste expositie in een boekwinkeltje in Murnau. Vanaf 1937 wordt haar werk namelijk door de nazi’s als entartet – ontaard – bestempeld. Ook het werk van Kandinsky en andere verwante kunstenaars wordt als entartet bestempeld en door de nazi’s uit musea gehaald en geconfisqueerd. Münter, die een grote collectie van zijn hand in haar bezit heeft, verstopt het werk van haar voormalige partner in de kelder van haar huis in Murnau.
Tijdens de oorlogsjaren leiden Münter en Eichner een teruggetrokken en armoedig bestaan in Murnau. Pas in 1948 komt haar werk opnieuw in de belangstelling. In 1949 worden haar schilderijen getoond op een aan de 'Blaue Reiter' gewijde tentoonstelling in München.

Laatste levensjaren en collectie

Begin jaren vijftig gaat Münter dan uiteindelijk zelf – wat haar voormalige partner Kandinsky al veel eerder deed – abstract schilderen. Terwijl ze daarmee in 1954 exposeert, heeft ze tegelijkertijd een tentoonstelling met minder bekende werken van haarzelf, Marc en Kandinsky in München.
Twee jaar erna werd haar de Kunstprijs van de stad München toegekend; het jaar daarop schonk ze de schilderijen van Kandinsky uit haar bezit en die van haarzelf aan diezelfde stad. Gabriele Münter overleed in 1962 in haar geliefde Murnau.

De collectie die zij aan de stad München schonk, is daar te zien in de Städtische Galerie im Lenbachhaus. Wegens renovatie is dit museum gesloten tot in elk geval de zomer van 2012. Een (deel) van de collectie is t/m 13 juni 2010 uitgeleend aan het Gemeente Museum in Den Haag voor de tentoonstelling Kandinsky & Der Blaue Reiter. Raadpleeg voor verder informatie de websites van beide musea.

Het Schlossmuseum in Murnau (website) beschikt over een grote collectie schilderijen van Gabriele Münter, die vrijwel permanent te zien is. Het Münterhaus in deze plaats (website) staat geheel in het teken van zijn beroemde bewoonster en haar kunstzinnige vrienden.

Lees verder

© 2010 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Mijn winter met Zero; Paola PredicatorirecensieMijn winter met Zero; Paola PredicatoriMijn winter met Zero is de debuutroman van de Italiaanse schrijfster Paola Predicatori. In dit boek beschrijft de jonge…
Gabriela Gaastra, wie is zij?Gabriele Gaastra is een naam die met vlagen regelmatig terugkomt in het nieuws. Zij kwam in ieder geval naar voren bij h…
recensieNosferatu, eine Symphonie des Grauens van Friedrich MurnauNosferatu, eine Symphonie des Grauens is een Duitse film uit 1922. De film is beter bekend onder de verkorte naam Nosfer…
Biografie van Gabriele d'Annunzio: over zijn leven en werkenBiografie van Gabriele d'Annunzio: over zijn leven en werkenGabriele d'Annunzio (1863-1938) is geboren in Pescara (Italië). Hij was een beroemde romanschrijver. Zo schreef hij onde…
Wassily KandinskyDe schilder Wassily Kandinsky wordt wel gezien als een van de vaders van de moderne schilderkunst en de grondlegger van…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Onbekend, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Expressionisme – Een revolutie in de Duitse kunst; Dietmar Elger, Taschen 2007
  • Gabriele Münter malt Murnau; Brigitte Salmen, Schlossmuseum des Marktes Murnau, 2003

Reageer op het artikel "Gabriele Münter, kunstenares van de ‘Blaue Reiter’"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 13-06-2015
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Special: Duits expressionisme: vrouwen
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!