InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Mensen > Boekverslag: Vorst tussen twee werelden, historische roman

Boekverslag: Vorst tussen twee werelden, historische roman

Boekverslag: Vorst tussen twee werelden, historische roman Madelon Djajadiningrat beschreef het leven van een bijzondere vorst uit de vorige eeuw: Mangkoenegoro VII. De worsteling van deze vorst uit het Midden-Javaanse Soerakarta om overeind te blijven tussen traditie en moderniteit, tussen koloniale overheersing en onafhankelijkheid, biedt de lezer tevens de mogelijkheid kennis te maken met het voor buitenstaanders doorgaans gesloten Javaanse hofleven.

Boekuitgave en auteur

  • Madelon Djajadiningrat: Vorst tussen twee werelden, historische roman met een voorwoord van Hella S. Haasse
  • Uitgeverij Conserve, Schoorl 2006
  • 380 pagina’s met illustraties, kaart Midden-Java, literatuuropgave, gegevens over de in het boek genoemde personen, verantwoording, stamboom, overzicht van bestuurders en verklarende woordenlijst.

Auteur

Madelon Djajadiningrat heeft als historisch antropologe tal van wetenschappelijke publicaties op haar naam staan. Zij is tevens auteur van een tweetal historische romans; haar meest recente roman is Een freule van dertien – Hofschandalen in de 19e eeuw uit 2011. De schrijfster is getrouwd met Hoesein W. Djajadiningrat, een kleinzoon van Mangkoenegoro VII, waardoor zij van nabij betrokken raakte bij diens levensgeschiedenis.

De auteur bedankt Sri Paduka Mangkunegoro VIII en Gusteng Kanjeng Putri voor hun gastvrijheid ten tijde van haar research voor de totstandkoming van het boek. Het boek is opgedragen aan BRA, Partini Djajadiningrat en Gusti RA. Siti Nurul Soerjosoejarso. Het boek is tevens opgedragen aan Hoesein, Anette en Bizou.

Bronnen

De auteur baseerde zich op brieven, dagboeken en verslagen van de vorst. Archiefmateriaal en literatuur, waaronder babads – biografische kronieken over vorsten –, maar ook de verhalen van personen die de vorst hebben gekend, vormden eveneens de basis voor het boek. Het materiaal is door de schrijfster bewerkt tot fictie,afgewisseld met citaten uit de oorspronkelijke documenten. De genoemde personen zijn allen bestaande personen.

Indeling, korte samenvatting en achtergrond van het boek

De historische roman Vorst tussen twee werelden verhaalt over het leven van de latere Javaanse vorst Mangkoenegoro VII, die in 1913 voor studie naar Nederland gaat, meevecht in de Eerste Wereldoorlog en in 1915 vanwege de troonsopvolging terugkeert naar Java. Het boek biedt, zoals Hella S. Haasse in haar voorwoord ook benadrukt, een bijzonder inkijkje in het gesloten Javaanse hofleven. Daarbij maakt het de strijd van een Javaanse vorst tussen twee werelden, die van Oost en West, inzichtelijk: een vorst die vervuld van idealen aan zijn taak begint, maar gaandeweg in de verwezenlijking ervan teleurgesteld raakt.

Het beste van Oost en West wil de jonge Soeparto bundelen, met de gedachte dat daarvoor naast een uitgebreide kennis van de Javaanse cultuur, ook de Nederlandse cultuur gekend en daarom van dichtbij bestudeerd moet worden. Het typeert de vorst, die altijd een compromis zoekt tussen Javaanse traditie en emancipatie enerzijds en loyaliteit aan de koloniale machthebbers anderzijds. De titel van het boek is dan ook treffend gekozen. Onderwijs, ook voor meisjes, een federatie van de vier Javaanse vorstendommen (waarbij zijn eigen bestuur als voorbeeld voor de andere drie kan dienen), maar ook herbebossing: de plannen van de vorst zijn veelzijdig. Mede door de Ethische Politiek, het streven van de Nederlandse politiek na 1900 om het welzijn van de Indische bevolking te bevorderen, lijkt hij het tij mee te hebben. Gaandeweg zakt die welwillende houding van de Nederlandse overheid echter weer in, en krijgt de vorst met onbegrip te maken. Niet alleen de Nederlandse overheid gooit geregeld roet in het eten, de vorst stuit tevensop tegenwerking en achterdocht van de andere vorstenhoven.

Op Java bestaan vier vorstenhoven: twee in Jogyakarta (die van de Sultan en de Pakoe Alam) en twee in Soerakarta (die van de Soesoehoenan en de Mangkoenegoro). De vier zijn ontstaan na het uiteenvallen van een groot Midden-Javaans rijk, dat van Mataram, in de achttiende eeuw. Bij de Indonesische onafhankelijkheid hielden de vorsten hun titel, de macht werd hen ontnomen.

Het boek bestaat uit twee delen, elk opgebouwd uit afgebakende hoofdstukken. Het eerste boek gaat voornamelijk over de jeugdjaren van de vorst tot 1923. Het tweede boek start weliswaar in 1940, maar kijkt voornamelijk terug naar de jaren tussen 1923 en het overlijden van de vorst in 1944.

Boek I Soeparto
Het eerste boek dankt zijn naam aan die van de hoofdpersoon: Soeparto, de latere vorst Mangkoenegoro VII. In dit deel maken we eind 1921 kennis met de dan nog jonge hoofdpersoon. Aanleiding is een geschilderd portret door kunstenaar Isaac Israëls, waar Soeparto niet echt gelukkig mee is. Niet omdat het afwijkt van de gebruikelijke, officiële vorstelijke portretten, maar vanwege de uitstraling ervan, waar de vorst zich niet in herkent. Eenzaamheid en twijfel over het slagen zijn idealen zijn van het geschilderde gelaat van de nog jonge vorst af te lezen. Wie Soeparto is en wat zijn idealen zijn wordt deels uit de doeken gedaan door middel van brieven aan en gesprekken met Bep Schrieke, studievriend en mentor uit de Leidse periode, die als bestuursambtenaar ook een tijd in Indië doorbracht. Naar aanleiding van het portret kijken de vrienden terug op het leven van Soeparto tot zover.

Boek II Naderend onheil

Het is 1940, de vorst is vijfenvijftig en bespreekt met zijn vriend Notosoeroto hoe hij zijn leven na 1921 op schrift kan zetten. Notosoeroto, behalve schrijver en dichter ook uitgever/redacteur, heeft vrouw en kinderen in Nederland achter moeten laten en probeert in Indië aan de kost te komen. Hij brengt veel tijd door bij zijn vriend Soeparto, die hem geregeld van opdrachten voorziet.
Zijn regeerperiode is volgens Javaans gebruik opgedeeld in drie maal acht jaar troon. Ter gelegenheid van de twee eerdere periodes zijn twee windoeboeken gemaakt, met waardevolle bijdragen van vrienden van de vorst. Nu wordt het tijd een derde boek te schrijven, het Triwindoeboek, deels gebaseerd op eerdere dagboekaantekeningen van de vorst.

In dit deel wordt veel aandacht besteed aan het Javaanse hofleven. Een belangrijke rol is weggelegd voor J.L. Moens, waterbouwkundig ingenieur en amateur-archeoloog. Als goede vriend van de vorst krijgt hij zijn levensverhaal te lezen en stelt naar aanleiding daarvan enkele persoonlijke vragen.

De vorst is zijn door Isaac Israëls geschilderde portret inmiddels gaan waarderen. De teleurstelling dat niet al zijn idealen over de Javaanse cultuur en staat verwezenlijkt zijn, is hij na verloop van zijn regeringsjaren daadwerkelijk gaan ervaren. Toch is er ook het nodige bereikt waar hij tevreden over is. Door het succes van Israëls is het originele schilderij inmiddels onbetaalbaar geworden. Daarom heeft de vorst een kopie ervan laten schilderen.

Het leven van Mangkoenegoro VII

Soeparto werd op 12 november 1885 in Soerakarta (Java) geboren als derde zoon van zijn vader Mangkoenegoro V en eerste zoon van diens zevende bijvrouw in de kraton van Solo. Bij zijn geboorte adopteerde zijn kinderloze oom, de broer van zijn vader, hem als zoon. De opleiding van Soeparto begint op de Javaanse school. Pas als hij zeven jaar is, mag hij naar de Hollandse school. Hij voelt zich daar, in een Nederlandstalige omgeving, een buitenstaander.

In 1896, Soeparto is elf, overlijdt zijn vader Mangkoenegoro V. Zijn broer, Soeparto’s adoptievader, volgt hem op als Mangkoenegoro VI en moet de financiën van het rijk op orde zien te krijgen; economische neergang en te hoge uitgaven hebben het vorstendom met schulden opgezadeld. Mangkoenegoro VI bezuinigt flink, is zelfs té gierig, waardoor veel voorzieningen in het vorstendom in verval raken. Soeparto wil ontsnappen aan het benauwende hofleven en lonkt naar de westerse samenleving. Hij is vijftien jaar en slaagt voor het klein ambtenarenexamen: een test om iemands mate van westerse ontwikkeling te bepalen. Twee jaar later wordt hij al op jonge leeftijd vader van een dochter; vrouwen zijn Soeparto’s zwakke punt. Dochter Partini zal voor een groot deel door haar tante worden opgevoed.

Weg van het hofleven

Omdat hij van zijn oom niet verder mag studeren, richt Soeparto zich op een positie binnen de koloniale samenleving. Hij wil weg uit Solo, en wordt in 1904, tegen de wens van zijn oom in, hulpschrijver bij de regent van Demak. Twee jaar later is hij weer terug in Solo; om een doel te hebben maakt Soeparto reizen over Java. In 1911 wordt hij officieel tot translateur benoemd; hij is dan al een tijdje in dienst van de resident van Soerakarta, Van Wijk. Nederlands en Frans, Javaans (ook het klassieke Javaans) en Maleis zijn de talen die hij beheerst. Zijn ambitie vorst te worden groeit. In het geheim droomt hij ervan de volgende Mangkoenegoro te worden; een studie in Nederland zou zijn kansen in dat opzicht kunnen vergroten en ook meer inzicht in de koloniale verhoudingen geven. Behalve resident Van Wijk vindt Soeparto ook steun bij de politicus Van Deventer. Door toedoen van beiden komt er financiële ruimte om in 1913 naar Nederland te gaan.

Naar Nederland

Bij aankomst in Nederland maakt Soeparto kennis met Notosoeroto, zoon van een vorst aan het hof in Jogya, die hem in Nederland wegwijs maakt. De twee zullen als reservist op eigen verzoek naast hun studie ook een training in het leger volgen. Dit met het oog op eventueel een toekomstige troon: de Mangkoenegoro is de enige van de Javaanse vorsten die er een legioen op na mag houden, het resultaat van de koloniale verdeel-en-heerspolitiek. Behalve het leger en de studie Oosterse talen zijn er de meisjes die Soeparto in Leiden vermaken. Er is er echter maar een die hem echt interesseert: Suzon Beynon, schilderes en zielsverwant. Een liefdesrelatie is echter niet mogelijk, het zou zijn troonsopvolging in de weg staan. De kameraadschappelijke band tussen beiden houdt levenslang stand. Het studentenleven wordt onderbroken door de mobilisatie vanwege het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De vorst, die de opleiding tot korporaal van de Grenadiers volgt, wordt opgeroepen. Kou, lange marsen, de omgang met de manschappen: hij slaat zich er opmerkelijk goed doorheen.

De eerste periode als vorst: Prangwedono

Zijn oom heeft ondertussen het plan opgevat af te treden als vorst. Maakt Soeparto, die geen zoon van deze tussenvorst is en bovendien oudere broers boven zich heeft, een kans hem op te volgen? Hij twijfelt of het verstandig is om in 1915 weer terug te keren naar Nederlands-Indië. Dan krijgt hij een oproep om als assistent-controleur agrarische zaken in dienst van het Mangkoenegarase rijk te treden. Op korte termijn rondt hij het verblijf in Nederland af, neemt node afscheid van zijn vrienden en keert terug naar een onzekere toekomst op Java. Uiteindelijk wijst de Gouverneur-Generaal Soeparto als troonopvolger aan. Op 12 december 1916 wordt hij Prangwedono, de titel die een vorst krijgt zolang hij jonger dan veertig is. Als vorst hoopt hij het beste van twee werelden met elkaar te verenigen en de Javaanse cultuur te bevorderen. Hierbij belandt de Prangwedono niet alleen regelmatig in een ingewikkelde spagaat tussen oost en west, maar ook tussen traditie en moderniteit. Voor goedkeuring van zijn doen en laten is hij, al is het vorstendom financieel onafhankelijk, afhankelijk van de luimen van de koloniale overheid. Gelukkig kent het beleid ook diverse successen.

Met zijn selirs (bijvrouwen) en bijgestaan door zijn bijna volwassen dochter Partini neemt de Prangwedono zijn intrek in de Astana (paleis); kort erna wordt zijn dochter Partinah geboren. Naast de drie selirs trouwt hij zijn Padmivrouw: Raden Timoer, met wie hij nog een dochter, Siti, krijgt. Hoewel de vorst en Raden Timoer in de loop der huwelijksjaren meer en meer naar elkaar toegroeien, zorgt de relatie met de selirs geregeld voor spanningen. Toch heeft de vorst veel minder vrouwen en dus ook minder kinderen dan het talrijke nageslacht van zijn voorvaderen, maar meer dan passend zou zijn voor een moderne vorst. Aan de andere kant verwachten zijn onderdanen van hem veel nakomelingen.Jarenlang kampt de vorst met een dubbele liesbreuk, wat zijn potentie niet ten goede komt en hem ten opzichte van zijn onderdanen onder druk zet; Het goed bewaarde geheim van de liesbreuk vergroot zijn gevoel van eenzaamheid. Pas veel later zal de Mangkoenegoro hieraan geopereerd worden, waarna hij een zoon bij een bijvrouw verwekt.

Helaas komt de federatie van de vier Javaanse vorstendommen die de vorst voor ogen staat, niet echt van de grond. Zelfs zijn huwelijk met Raden Timoer, de dochter van de Soenan van Soerakarta, heeft hier niet toe bijgedragen. Overigens was Soeparto de eerste die na zeven generaties de vloek van een huwelijk tussen de vorstenhoven mocht verbreken. De vurig gewenste zoon uit deze verbintenis, die het sultanaat in Jogya met dat van de Mangkoenegaran moest verenigen, komt er niet. Door zijn huwelijk hoeft dochter Partini haar vader niet meer bij te staan, en wordt het tijd een huwelijkskandidaat voor haar te vinden. De vorst stuurt aan op een huwelijk met Hoesein Djajadiningrat, een ontwikkeld en modern man, die hij zeer hoog schat. De twee beoogde partners worden verliefd en treden al snel in het huwelijk. Vanuit hun woonplaats Batavia zal Hoesein wekelijks met zijn schoonvader corresponderen over hetgeen zich daar op politiek terrein afspeelt.

Mangkoenegoro VII

In 1924 valt de eerste windoeviering, de eerste periode van acht jaar regeren, min of meer samen met de veertigste verjaardag van de vorst. Vanaf die leeftijd is een vorst niet langer Prangwedono maar wordt hij – bij goed gedrag – Mangkoenegoro, in dit geval Mangkoenegoro VII. De plechtigheid wordt bijgewoond door de resident, die in zijn toespraak niet onder stoelen of banken steekt dat op het gedrag van deze vorst niets is aan te merken. Desalniettemin zijn er Hollandse bestuurders die het de vorst moeilijk maken, al zijn goede bedoelingen en fraaie plannen ten spijt. Wel staat Solo volop in de internationale belangstelling, mede door de ontwikkeling van de luchtvaart. Tal van hoge gasten vereren het hof met hun bezoek.

In 1937 reist de Mangkoenegoro met Raden Timoer en dochter Siti en een deel van de hofhouding naar Nederland ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Juliana met Bernhard. Het biedt tevens een kans alle vrienden van vroeger weer eens te ontmoeten. Veel van hen hebben Indië verlaten, mede door de oorlogsdreiging, of zijn altijd in Nederland gebleven. De reis wordt in alle opzichten een succes en toont aan dat de Mangkoenegoro in Nederland zeer gewaardeerd wordt.

Op 5 maart 1943 moest Soerakarta zich overgeven aan de Japanners. De vorst werd gedwongen tot samenwerking met de bezetter, maar deed dit niet van harte. Hij overleed op 19 juli 1944 aan de gevolgen van longkanker en werd opgevolgd door zijn oudste zoon, die Mangkoenegoro VIII werd. Met het overlijden van de vorst naderde ook het einde van een tijdperk: de Japanse bezetters werden een jaar later overwonnen, Indonesië zou de onafhankelijkheid uitroepen. Daarna was het gedaan met de Javaanse vorstenhoven; slechts de vorstentitel bleef overeind.

De vorst in beeld

Péter Forgács, filmmaker en kunstenaar, maakte een indrukwekkende filmexpositie over het leven in Nederlands-Indië: Sluimerend vuur, te zien in het Amsterdamse filmmuseum EYE t/m 1 december 2013. Een onderdeel van de expositie bestaat uit de verfilming van het huwelijk van Mangkoenegoro VII in 1922. De huwelijksfilm is gemaakt op initiatief van de vorst zelf, die in de tentoonstellingstekst omschreven wordt als enerzijds modern en anderzijds een hoeder van de traditie.
De gefilmde beelden vormen een waardevolle aanvulling op de biografie die Madelon Djajadiningrat over de vorst schreef.
© 2012 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Wat doet vorst met de natuur als de natuur al uitkomtWat doet vorst met de natuur als de natuur al uitkomtDe winter van 2011 was warm. Heel warm. En toen ging het opeens heel hard vriezen in februari 2012. En dat terwijl de kr…
Koude nacht met vorst aan de grond in de lenteKoude nacht met vorst aan de grond in de lenteDe wind valt weg en het is helder buiten. Het vriest. Vriesweer ’s winters juichen we toe maar in de lente? Liever niet.…
Boekrecensie: Vorst ontdooit – Rabbijn Ies VorstrecensieBoekrecensie: Vorst ontdooit – Rabbijn Ies VorstDe bruggenbouwende rabbijn Ies Vorst heeft in 2009 een boek uitgebracht met de titel 'Vorst ontdooit.' Het boek bevat co…
Yogyakarta: toerismeYogyakarta is een prachtige stad op het Indonesische eiland Java. De stad staat bekend om zijn prachtige klassieke kunst…

Reageer op het artikel "Boekverslag: Vorst tussen twee werelden, historische roman"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 29-11-2013
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Mensen
Schrijf mee!