Ondergang - Presser: Ariërverklaring / ambtsontheffing

De Duitsers gingen aan de slag met de ambtsontheffing van Joodse ambtenaren. De Joden hoorden hier geruchten over maar zeker weten deden ze het niet. Op 12 augustus 1940 werd een persoon bij het loodswezen afgewezen omdat diens vrouw 'niet arisch' zou zijn. Op 28 augustus 1940 zond dr. Wimmer een brief aan het college van secretarissen-generaal dat geen enkel Joods persoon als ambtenaar (ere-ambtenaar) mocht worden aangesteld. Het college reageerde met de mededelingen dat Nederland geen Jodenvraagstuk kende. Op 4 oktober 1940 kwam het eerste krantenbericht van Duitse zijde waarin stond dat er geen nieuwe Joodse ambtenaren kwamen en dan men ook niet hoger op kon klimmen.

De Ariërverklaring

Op 18 oktober 1940 zond B&W van Amsterdam circulaire 4176 aan de Hoofden der Openbare Onderwijsinstellingen. Hierin stond dat Joden niet benoemd, aangesteld en bevorderd mochten worden als ambtenaar. Er werden twee formulieren meegestuurd: A voor Ariërs en B voor niet-Ariërs. Dit stelde menig ambtenaar voor een conflict. Toch ondertekenden de "Ariërs" formulier A en de Joden formulier B.

protest van scholen

Bij een christelijke school in Den Haag hebben alle onderwijzers geweigerd om te tekenen. Het Amsterdams Lyceum heeft de Ariërverklaring nooit ingeleverd; toch werden de Joodse docenten uit hun ambt ontheven.

protest van universiteiten

De universiteiten voerden twee acties uit. De eerste actie was een verzoekschrift aan Seys-Inquart dat door circa de helft van de Nederlandse hoogleraren was ondertekend. Hierin stond dat discriminerende maatregelen geen probleem zouden oplossen maar zouden scheppen. De tweede actie was de Ariërverklaring te ondertekenen onder protest. Dit werd door 60 hoogleraren gedaan.

protest van kerken

Ook de kerken voerden protest maar niet alle kerken deden mee. Herzberg merkte op dat het protest van de kerken schoorvoetend en bedachtzaam ging. Zo stelde ds. J.J. Busket een getuigenis op tegen de Joden discriminatie. Deze werd in vele kerken voorgelezen behalve in de Gereformeerde en Christelijk Gereformeerde Kerken. Ook ontbrak de handtekening van de beide Lutherse kerkgenootschappen onder de getuigenis van ds. Busket.

Ontslagen uit overheidsdienst

Met de Ariërverklaring werden de Joden uit de overheidsdienst ontslagen. Het ging niet allemaal tegelijk. Soms leidden de ontslagen tot protest zoals bij het ontslag van de hoogleraren Van Dantzig, Waterman en Josephus Jitta in Delft. Ook in Leiden was verzet waar de professoren Meyers en David en lector Gans de universiteit moesten verlaten. Professor Cleveringa hield een toespraak uit protest. Een dag later werd hij aangehouden en zat hij acht maanden in de gevangenis. De universiteiten van Delft en Leiden werden door de Duitsers gesloten. Ook op de universiteiten van Amsterdam, Utrecht en Wageningen werden Joodse professoren ontslagen. Op middelbare scholen werden Joodse docenten verwijderd. Joodse ambtenaren werden vervangen door niet-Joodse ambtenaren. Vele ere-ambten bleven onvervuld. De ontslagen Joodse ambtenaren behielden wel hun salaris. Velen van hen gingen weer ander werk verrichten. Zo gingen hoogopgeleide Joden boeken schrijven of een nieuwe studie beginnen. Toch waren ook vele Joden ontgoocheld door de nieuwe situatie. Het aantal Joodse ambtenaren dat werd ontslagen was nauwelijks 1% van de 200.000 ambtenaren die er in totaal waren.

Anordnung

Op 23 december 1940 maakten de Duitsers aan mr. Frederiks, secretaris-generaal ministerie van Binnenlandse Zaken, van 1 maart 1931 tot mei 1945, bekend dat de Anordnung betreffende de Joden niet goed was begrepen. De Joden moesten ontslagen worden en niet alleen van de waarneming van hun functie ontheven worden. Mr. Frederiks kwam met een viertal tegenargumenten:
  1. Ontslag was geen Anordnung.
  2. Joden bleven jaargeld houden.
  3. De Duitsers hadden zelf in de pers gemeld dat het geen ontslag betrof.
  4. Anordnung beoogde alleen 'deutschfeindliche Elemente" te ecarteren.

Mr. Frederiks raadde de Duitsers af om tot ontslag over te gaan. De Duitsers zeiden: geen ontslag dan ook geen uitkering; wel ontslag dan een geringe uitkering. De Rijkscommissaris wilde in individuele gevallen een aanvulling van de uitkering overwegen.
© 2014 - 2022 Jehoeda, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming is vermenigvuldiging verboden. Per 2021 gaat InfoNu verder als archief, artikelen worden nog maar beperkt geactualiseerd.
Gerelateerde artikelen
Ondergang - Presser: Een boek over massamoordOndergang van dr. Jacques Presser is een tweedelig boek dat handelt over de geschiedenis van een massamoord op Joden tij…
Ondergang - Presser: Eerste maanden van de Duitse bezettingHet Duitse leger trok in de nacht van 9 op 10 mei 1940 Nederland binnen. Het was een wending in de geschiedenis van Nede…
WOII in Nederland: bezetting, vervolging en bevrijdingWOII in Nederland: bezetting, vervolging en bevrijdingOp 10 mei 1940 kwam er, door de inval van Duitse troepen, voor Nederland een eind aan een periode van meer dan 100 jaar…
De ondergang van het schip de TitanicHet verhaal van de ondergang van de Titanic is enorm bekend geworden dankzij de gelijknamige film met Leonardo DiCaprio…

Schampschot: de oorlog die Eijsden op een haar na misteSchampschot: de oorlog die Eijsden op een haar na misteAugustus 1914, het begin van de Eerste Wereldoorlog. Ons land bleef neutraal maar Duitse troepen lieten een spoor van do…
War Horse – de theatervoorstellingWar Horse – de theatervoorstellingWar Horse, de theatervoorstelling naar het boek met dezelfde naam, is een wereldwijd fenomeen. Sinds 2007 trekt het in d…
Bronnen en referenties
  • Ondergang - J. Presser
Jehoeda (816 artikelen)
Laatste update: 11-07-2022
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Oorlog
Bronnen en referenties: 1
Per 2021 gaat InfoNu verder als archief. Het grote aanbod van artikelen blijft beschikbaar maar er worden geen nieuwe artikelen meer gepubliceerd en nog maar beperkt geactualiseerd, daardoor kunnen artikelen op bepaalde punten verouderd zijn. Reacties plaatsen bij artikelen is niet meer mogelijk.