Waarom werd Ovidius verbannen?

Waarom werd Ovidius verbannen? Publius Ovidius Naso was een dichter van speelse werken gedurende de eerste keizerjaren van het Romeinse Rijk. Zijn werk heeft inmiddels wereldfaam vergaard. Vele van zijn gedichten, zoals Metamorfosen en Ars Amatoria worden overal nog steeds gretig gelezen. Ook al in zijn eigen tijd was hij een geroemd schrijver. Des te verbijsterender moet voor hem zijn verbanning naar Tomis in 8 na Christus zijn geweest. In zijn Tristia vermeldt hij geheimzinnig de oorzaken: ‘een gedicht en een vergissing’. Wat zouden het gedicht en de vergissing kunnen zijn geweest?

Gedicht

Ars Amatoria

Ars Amatoria (‘De kunst van het liefhebben’) wordt door classici vaak naar voren geschoven als het gedicht dat Ovidius in de problemen bracht. Deze liefdesbundel dreef spot met conventionele opvattingen over seksuele en sensuele normen. Deze zouden voor keizer Augustus, die druk bezig was met de invoering van zedewetgeving om zo morele hervormingen teweeg te brengen, een doorn in het oog kunnen zijn geweest. Verdere aanwijzingen zijn te vinden in Ovidius’s verbanningspoëzie Tristia (‘Treurzangen’). In een verontschuldigingsgedichtje van dit boek vleit de dichter de keizer. Hoewel hij dit werk niet noemt, lijkt het bijna zeker te gaan over Ars Amatoria. Op een wrange en retorische manier drijft Ovidius spot met zijn verbanning en verdedigt hij zijn liefdesgedichten.

Overigens is het goed mogelijk dat Ovidius’ dichtwerk helemaal niet de hoofdreden was van zijn verbanning. Augustus zou het gebruikt kunnen hebben om zijn eigenlijke motieven te verbergen of te versterken.

Vergissing

Naakt gezien

Over de vergissing die de dichter beging, is minder duidelijkheid en wordt dan ook volop gespeculeerd. Zo zou hij Livia, de vrouw van keizer Augustus, per ongeluk naakt hebben gezien toen zij een bad nam. Sommige classici zien de allusie naar het verhaal van Diana en Actaeon in Tristia dan ook als een bewijs.

In deze mythe dwaalt Actaeon, kroonprins van de Griekse stadstaat Thebe, af in een heilig woud. Daar ziet hij Diana, de godin van de jacht, die in een bron een bad neemt. Aangezien zij alle mannen had afgezworen, is ze diep beledigd en verandert Actaeon in een hert. Hij wordt kort daarna door zijn eigen jachthonden verscheurd.

Metaforisch

Anderen beweren dat dit slechts een stockmotief is en dat het daardoor niet letterlijk geanalyseerd moet worden. Zij vatten de verwijzing metaforisch op. Zo zou het ook mogelijk kunnen zijn dat Ovidius getuige was geweest van Augustus en zijn dochter, Julia Major, of kleindochter, Julia Minor. De aanhangers van deze theorie komen andere tot deze conclusie door de incestueuze relaties binnen Augustus’ stamboom (Julisch-Claudische dynastie), wat een verwarrend web met talloze draden is.

Overspel

Daarnaast vermoeden sommige literatuurwetenschappers dat Ovidius lucht had gekregen van het overspel van Julia Minor met Silanus. Door zijn succes als dichter onderhield de schrijver namelijk een hechte band met de keizerlijke familie. Daardoor was hij daar dan ook geregeld gast. Dit zou tevens verklaren waarom Augustus Ars Amatoria medeverantwoordelijk hield voor deze echtbreuk. De erotische inhoud zou namelijk kunnen aanzetten tot obsceen gedrag.

Overigens zou Augustus het persoonlijk op hebben kunnen vatten doordat het gerucht ging dat Julia Minor en Silanus een complot vormden om Postumus tot keizer te kronen. Dit was de oorspronkelijke opvolger van Augustus, maar door diens adoptie van Tiberius was hij overbodig geworden en was hem de keizerstitel ontzegd.

Ovidius zou dit alles louter ontdekt hebben en er dus geen actieve rol in hebben gespeeld. In zijn Tristia noemt hij zichzelf weliswaar schuldig, maar ontkent hij dat hij een wet heeft overtreden en dat hij door het lot per ongeluk zijn vergissing beging.

Geen verbanning

Vanaf het einde van de jaren zeventig van de twintigste eeuw raakte een nieuwe hypothese in zwang. Deze steunt de visie dat Ovidius helemaal nooit verbannen is. Zijn Tristia en Epistulae ex Ponto (‘Brieven vanaf de Zwarte Zee’) zijn volgens deze theorie puur fictief. Aanvoerders van deze theorie beargumenteren bijvoorbeeld dat Ovidius de zomers in Tomis als ijskoud beschrijft, terwijl deze in werkelijkheid lang en schroeiend heet zijn. Bovendien melden tijdgenoten zoals Tacitus niets over de verbanning in hun geschiedenisstudies. De eerste geschreven bronnen die deze zaak noemen, stammen pas uit de vijfde eeuw.

Waarheid?

Alle hypotheses zijn ingenieus in elkaar geknutseld. Hoewel ze stuk voor stuk onbewijsbaar zijn, dragen ze wel bij aan een beter beeld van de machtsverhouding tussen keizers en burgers in de eerste eeuw na Christus. De hoofdoorzaak van Ovidius’ verbanning zal nooit volledig opgehelderd worden. Zijn poëzie zal echter tot de verbeelding blijven spreken en zijn boodschap aan de wereld overbrengen.
© 2020 Schrijven, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Ovidius: De Kunst van het LiefhebbenOvidius: De Kunst van het LiefhebbenLessen in Liefde is de titel van het door M. d'Hane-Scheltema vertaalde boek van Ovidius. Het werk bestaat uit twee same…
Ovidius en zijn metamorfosenDe Metamorfosen zijn een wereldberoemd epos van de Latijnse schrijver en dichter Ovidius. Veel mensen zijn van mening da…
Alexander PoesjkinPoesjkin wordt vaak beschouwd als de grootste dichter van Rusland en als grondlegger van de moderne Russische literatuur…
Augustus: eerste keizer van Rome en grote hervormerAugustus: eerste keizer van Rome en grote hervormerAugustus, de eerste keizer van Rome, is een veel besproken figuur. Het was een man die wist hoe hij het politieke toneel…

De homerische kwestie in de eenentwintigste eeuwDe homerische kwestie in de eenentwintigste eeuwDe Ilias en de Odyssee zagen hun levenslicht in antiek Griekenland. Deze twee heldendichten hebben sindsdien hun stempel…
Literatuurgeschiedenis: Van den Vos ReynaerdeLiteratuurgeschiedenis: Van den Vos ReynaerdeHet verhaal Van den Vos Reynaerde, vaak Reinaert genoemd, is ongetwijfeld een van de hoogtepunten van onze Middelnederla…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Kurt Wichmann, Wikimedia Commons (CC BY-SA)
  • Avery, M. W., The Classical Journal (Vol. 32, no.2): Ovid's "Apologia", november 1936, p. 92-102
  • Filton Brown, A. D., Teaching Geography (Vol. 5, no.1): Ovid's Exile, juli 1979, p. 43
  • Goold, G. P., Illinois Classical Studies (Vol. 8, no.1): The Cause of Ovid's Exile, voorjaar 1983, p. 94-107

Reageer op het artikel "Waarom werd Ovidius verbannen?"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Schrijven
Gepubliceerd: 27-04-2020
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 4
Schrijf mee!