InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Taal > Chiasme of kruisstelling (psalm 109, 8): poëzie in de bijbel

Chiasme of kruisstelling (psalm 109, 8): poëzie in de bijbel

Chiasme of kruisstelling (psalm 109, 8): poëzie in de bijbel Poëzie in de bijbel: chiasme of kruisstelling (Psalm 109 en Psalm 8). Een chiasme of kruisstelling is een literaire stijlvorm die gebruikt wordt in de Hebreeuwse poëzie. Een chiasme is een repetitio met omkering. Bij repetitio worden (delen van) woorden of zinswendingen herhaald en een repetitio is de eenvoudigste vorm van een enumeratie - een stijlfiguur waarbij een opsomming wordt gebruikt om een bepaalde boodschap kracht bij te zetten, waarbij er sprake kan zijn van een opbouw met climax.

Chiasme of kruisstelling


Wat is een chiasme of kruisstelling?

Het woord 'chiasme' is afkomstig uit het Grieks: van de Griekse letter 'Chi', die geschreven wordt als 'X'. Er wordt van een chiamse gesproken als in de tweede helft van een vers de overeenkomstige termen of thema's in de eerste helft van het vers omgekeerd terugkomen. De volgorde van twee parallelle thema's worden omgekeerd, waardoor er een kruisstelling ontstaat.

Voorbeeld van een chiasme: Psalm 109:13

Een voorbeeld van een chiasme uit Psalm 109:13:

  • "Dat zijn nakomelingen uitgeroeid worden; hun naam worde uitgedelgd in het andere geslacht."

Kruisstellling in Psalm 109:13 / Bron: Martin SulmanKruisstellling in Psalm 109:13 / Bron: Martin Sulman
Dit is een synoniem parallellisme, waarbij in de tweede regel met andere doch overeenkomende bewoordingen, het thema in het eerste vers wordt herhaald. Wat in de aangehaalde psalmvers opvalt, is zoals gezegd dat de volgorde van de twee delen van de eerste regel, in de tweede regel worden omgekeerd. Er is sprake van een chiasme of kruisstelling (zie afbeelding - klik erop voor vergroting).

'Zijn nakomelingen' in het eerste deel van de eerste zin (deel A) correspondeert inhoudelijk met 'in het andere geslacht' tweede deel van de tweede zin. 'Uitgeroeid worden' in het tweede deel van de eerste zin (deel B), loopt parallel aan 'hun naam worden uitgedelgd', eerste gedeelte tweede zin. Een chiasme kan dus omschreven worden als een vorm of patroon onder het rijmschema A-B-B-A, waarbij de delen A en B in de tweede regel verwisseld zijn; de informatie wordt kruislings aangeboden.

Een ander voorbeeld: Psalm 9:8

Het chiastisch structureren van versregels geeft aan een tekst een poëtisch accent, zonder dat daarbij de moeilijkheidsgraad sterk wordt verhoogd. Het is een eenvoudig hulpmiddel om een tekst dichterlijke schoonheid mee te geven. Een zeer mooi en eenvoudig voorbeeld van een chiasme treffen we aan in Psalm 9:8:

De Heer is koning voor altijd,
voor eeuwig zit hij op zijn troon.


Complexere chiastische structuren: Psalm 8

Er komen ook complexere constructies voor, zoals het schema A-B-C-C-B-A. Soms komt het voor dat een groter gedeelte chiastisch gestructureerd wordt. Een voorbeeld daarvan is Psalm 8, waar we tevens een A-B-C-C-B-A-patroon aantreffen.(1)

A. Gods heerlijke naam: (vers 2a) HEER, onze Heer, hoe machtig is uw naam overal op aarde.

B. Gods heerschappij: (vers 2b) Uw hemelhoge pracht wordt zelfs bezongen (vers 3) door de mond van kind en van zuigeling. Een hoge burcht trok U op tegen uw tegenstanders, de wraakzuchtige vijand sloeg U terug. (vers 4 ) Als ik de hemelkoepel zie, door uw vingers gevormd, als ik maan en sterren zie, door U daar aangebracht:

C. De lage status van de mens: (vers 5) wat is de mens, dat U aan hem denkt, en het mensenkind, dat U voor hem zorgt?

C. De hoge status van de mens: (vers 6) U hebt van de mens bijna een god gemaakt, omkranst met glorie en pracht.

B. De heerschappij van de mens: (vers 7) U laat hem heersen over het werk van uw handen, alles hebt U aan zijn voeten gelegd, (vers 8) kleinvee en grootvee, allemaal, en ook de dieren in het wild, (vers 9) vogels van de hemel en vissen van de zee, alles wat de oceaan doorkruist.

A. Gods heerlijke naam: (vers 10) HEER, onze Heer, hoe machtig is uw naam overal op aarde.

De verzen 3 en 4 zetten de scheppende almacht van God tegenover het rentmeesterschap van de mens in de verzen 7-9, de mens is als Gods evenbeeld tot heer en meester over Zijn schepping aangesteld. Vers 5 van de Psalm - de nietigheid van de mens (t.o.v. de heerlijkheid en macht van Gods schepping), contrasteert sterk met de daaropvolgende tekst over de hoge positie van de mens. Al deze wervelende gedachten beginnen en eindigen met een lofprijzing: "HEER, onze Heer, hoe machtig is uw naam overal op aarde." De verzen 2 en 10 beschrijven kort en krachtig Gods heerlijke naam - het bundelt de gedachten van de psalmist samen. De gehele schepping getuigt van de almacht en de wijsheid van God.

Noot:
  1. Bill T. Arnold & Bryan E. Beyer: In ontmoeting met het Oude Testament - Een historisch en theologisch overzicht; Groen, Heerenveen, 2008, p. 285.

Lees verder

© 2009 - 2017 Tartuffel, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Woordschikking en benadrukking in de Nederlandse taalWoordschikking en benadrukking in de Nederlandse taalVan de stijlfiguren die in de Nederlandse taal gebruikt worden, zijn er veel gericht op het benadrukken van een bepaald…
Bijbel (Tenach) - Hebreeuwse poëzie in de TenachBijbel (Tenach) - Hebreeuwse poëzie in de TenachIn Tenach vinden we veel poëzie. Sommige Bijbelboeken zijn zelfs geheel in dichtvorm geschreven. De belangrijkste poëtis…
Mooie bijbelteksten en gedichtjes voor op een geboortekaartMooie bijbelteksten en gedichtjes voor op een geboortekaartChristelijke ouders kiezen er vaak voor om een bijbelse tekst, gedicht of versje op een geboortekaartje te zetten. Het k…
Bijbel - Psalm 1: in jonge taalBijbel - Psalm 1: in jonge taalPsalm 1 vertaald naar de taal van jongeren. De tekst is zoveel mogelijk vertaald naar de belevingswereld van jongeren. D…
Bijbel (Tenach) - natuurbeelden in de TenachBijbel (Tenach) - natuurbeelden in de TenachIn de Tenach komen veel natuurbeelden voor. De mensen leefden erg dicht bij de natuur en waren er nauw mee verbonden. Di…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Istock.com/Enterline Design Services LLC
  • Bill T. Arnold & Bryan E. Beyer: In ontmoeting met het Oude Testament - Een historisch en theologisch overzicht; Groen, Heerenveen, 2008.
  • Commentaar op de Heilige Schrift onder red. van Vor der Hake door Prof. De Liagre Böhl etc. H.J. Paris, Amsterdam, 1956.
  • De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV)
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Enumeratie_(stijlfiguur)
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Repetitio
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Chiasme
  • Statenvertaling (Jongbloed-editie)
  • Willibrordvertaling 1995
  • Afbeelding bron 1: Martin Sulman

Reageer op het artikel "Chiasme of kruisstelling (psalm 109, 8): poëzie in de bijbel"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Tartuffel
Laatste update: 09-12-2015
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Special: Poëzie in de bijbel
Bronnen en referenties: 10
Schrijf mee!