Joodse humor - de witz

De witz is een bijzondere vorm van (Joodse) humor. Freud zegt hierover: "Witz is het wapen van de man, die noch met zijn zwaard noch met zijn verstand rechtstreeks kan of wil aanvallen, het is het wapen van de verslagene, die in het geheel niet denkt aan de mogelijkheid van een overwinning." De informatie in dit artikel is afkomstig van Ralph Prins, Joods veelzijdig kunstenaar, en Salcia Landmann

Antisemitisme

Het Joodse volk heeft vaak onder erbarmelijke omstandigheden geleefd. Enerzijds was er de druk van de antisemitische omgeving. Anderzijds was er de druk van de eigen traditie: gevecht om Joodse voorschriften draaglijk te maken. Maar ook was er de behoefte om tot een eigen persoonsgebonden ethiek te komen. Aan de oppervlakte klinkt er iets van dromen over de eindtijd in door. De Witz is ontstaan in de diaspora, waarbij de strijd niet mogelijk was en de Witz het enige wapen was.

De Witz

De Witz is verzonnen, maar vertelt vaak meer dan de werkelijkheid. Ze worden onderling verteld en zijn anders dan een mop. Het is meer een anekdote. De Joodse Witz is meer dan een mop. Het is een mix van humor, tragiek en wijsheid, waarvoor geen Nederlands woord voor kan worden gevonden dat de gevoelswaarde voldoende weergeeft. Om deze reden handhaaf ik het woord "Witz" (meervoud: "Witze"), zonder het te vertalen met "mop".

Sigmund Freud zegt het volgende over de Witz. Hij noemt het "zin in de onzin, activiteit, speels oordeel, verbluffing en inzicht".
Freud onderscheidt vier verschillende categorieën in Witze:

• De obscene Witze: Zij vervangen rechtstreeks de schuine mop die in beter gezelschap niet wordt geduld.
• De agressieve Witze: Vaak politiek geladen.
• De cynische Witze: Deze richt zich kritisch tegen anders onbetwiste principes en opvattingen. In hun brutaalste uitschieters vallen zij de hoogste godsdienstige instanties aan en zijn dan soms ook niet geheel vrij van blasfemie.
• De sceptische Witze: Zij trekken iedere mogelijkheid van een inzicht in de waarheid op voorhand in twijfel.

Maar er moet nog aan een aantal voorwaarden worden voldaan, voordat een Witz werkelijk grappig is:

• De toehoorder moet overrompeld worden. Alles moet snel en verrassend worden afgewikkeld.
• De verteller en toehoorder van de Witz moeten ongeveer tot dezelfde trap van beschaving behoren. En bij voorkeur ook in een gelijksoortige omgeving leven.
• De "uitvinder" van de Witz mag slechts heel zelden de indruk geven dat hij hem zelf heeft "gemaakt". De Witz is anoniem en verandert na verloop van tijd.

witz
Douane in Rusland vraagt aan Jood: hebt u familie in het buitenland? Jood antwoordt: nee. Douane vraagt opnieuw: maar Cohen dan in Tel Aviv en Sara in Jeruzalem? Zijn zij dan geen familie? Ja, dat wel, maar ik ben de enige in het buitenland.

witz
SS-commandant zegt tot Jood: als je mij kunt zeggen welk oog van mij van glas is, laat ik je los. Jood zegt onmiddellijk het linkeroog. SS commandant: Hoe weet je dat zo gauw? Jood: Het kijkt me zo menselijk aan.

witz
Een Jood zit te kijken in het theater bij het optreden van een voordrachtskunstenaar. Hij zegt: één van ons. Daarna komt er een andere artiest: hij reageert weer met dezelfde woorden: één van ons. Dan een zangeres: één van ons. Buurman roept verbaast: o Jezus! Jood zegt: Ook een van ons!

witz
Politie bij Jood: er is een aanklacht tegen u ingediend dat u in concubinaat leeft. Jood zegt: concubinaat, wat is dit? Antwoord: dat je met een andere vrouw net zo leeft als met je eigen vrouw! Jood: onzin, veel beter!

witz
Portier tot Jood die hotel verlaat: hebt u een bad genomen? Jood: Hoe zo? Mist u er een?

witz
Antisemiet zegt tot Jood; de Joden zijn de schuld van alle ellende. Jood: Nee, de fietsers. Antisemiet hoezo de fietsers? Jood: hoezo de Joden?

De Baäl Shem Tov

De Baäl shem tov (de drager van de goede naam), de stichter van het Joods chassidisme is een bron van Witzen. Zijn leerlingen noteerden de gesprekken. Zoals dit bijvoorbeeld. Wat is het ergste verdriet? Dat je het niet aan een ander kunt vertellen. Of dit: Rav (=rebbe) hoe komt het toch dat je altijd de mensen die problemen hebben zo goed raad kunt geven? Rav: Je hoeft niets anders te doen dan je ziel te hechten aan die van een ander.

witz
Er zijn twee broers. De één ziet kans om naar Amerika te gaan. De ander niet. De Amerikaanse Jood heeft met zaken doen veel verdiend. In New York heeft hij een groot huis met een grote tuin. Met zijn eigen vliegtuig vliegt hij naar het Rode Kruis in Genève. Daar vraagt hij naar het dossier van zijn broer. En hij vraagt het Rode Kruis of ze alles wat ze maar kunnen doen, doen om zijn broer te vinden. Voor de onkosten laat hij een cheque achter die niet is ingevuld. Zijn broer bleek in Auswitsch te zijn. Bij de bevrijding krijgt de Amerikaan bericht dat zijn broer is gevonden. Het vliegtuig haalt hem op. Ze ontmoeten elkaar in Amerika. Ze gaan naar het huis van de rijke man. En ze praten niet. Een butler brengt de man naar zijn kamer. Daar ligt alles klaar: nieuwe kleding, spullen om een bad te nemen en zich te scheren...Ik kom u over een uur halen, zegt de butler. De man maakt zich klaar. En na een uur wordt hij opgehaald. De butler brengt hem naar de bibliotheek, klopt er aan en doet de deur open. Maar dan ziet de arme man iets vreselijks. De rijke man leest in zijn boeken. De arme man ziet: boeken, boeken, boeken. Maar aan één wand, geen boeken. Daar hangt een groot portret van Adolf Hitler. Mein Gott, bist du verrückt geworden? roept de arme man uit. De rijke man zegt: Nee dat is tegen de heimwee. En dan omarmt hij zijn broer.

witz
God heeft een paar geboden bedacht en Hij gaat ermee op pad.
Eerst komt Hij bij de Fransen en zegt: 'Ik heb een mooi gebod voor jullie.' 'Wat is het voor een gebod?' vragen de Fransen. God zegt: 'Jullie mogen niet vreemdgaan, niet echtbreken.' 'Nee,' zeggen die Fransen, 'dat is niets voor ons. Zo'n gebod nemen wij niet aan.' 'Oké,' zegt God en vertrekt.
Hij komt bij de Duitsers en zegt: 'Hoor eens jongens, ik heb een gebod voor jullie. Gij zult niet doden.' 'Nee,' roepen die Duitsers, 'dat is flauwekul. Daar luisteren wij niet naar.' Enigszins wanhopig gaat God verder.
Dan komt Hij bij de Joden aan en zegt: 'Ik heb een gebod voor jullie.' 'O ja?' vragen de Joden, 'en wat kost het? 'Niets,' zegt God, 'het kost jullie helemaal niets.' 'Prachtig,' zeggen de Joden, 'doe er dan maar tien.'

Sam en Moos

Bekend zijn de Sam en Moos moppen. Het zijn moppen met prototypen (die karakteristieke kenmerken hebben). Het zijn geen Witze.

Er zijn moppen op drie niveau's:
1. De grove moppen.
Moos komt onverwacht thuis. Hij ziet zijn vrouw niet, maar hij hoort boven vreemde geluiden. Hij gaat de trap op. Doet de deur van de slaapkamer open. Saar schrikt vreselijk. Er ligt een vreemde bult onder de dekens. Moos zegt tegen Saar: Wat is dat? En hij wijst op de schoenen die onder de dekens uitkomen. Saar antwoord niet. Moos vraagt het nog eens. Maar er komt geen antwoord. Nu vraag ik het voor de laatste keer zegt Moos. Van wie zijn die schoenen?
Van... Bata klinkt onder de dekens vandaan.

2. Middenstandsmoppen
Moos komt thuis. En zegt bij zichzelf: Hé wat is dat voor gerommel daarboven? Hij loopt de trap op om te gaan kijken. In de slaapkamer vindt hij een verschrikte Saar en hij zegt: Wat heeft dat te betekenen? Hij loopt naar de kastdeur die een beetje open staat en trekt de deur verder open. Daar staat zijn beste vriend, naakt. Wat doe jij hier, vraagt Moos. Zegt zijn vriend: Je zult het niet geloven. Ik wacht op lijn vier.

3. De intellectuele moppen.
Moos komt onverwachts thuis. Meteen loopt hij door naar boven. En doet de slaapkamerdeur open. Wie hij dacht dat zijn vriend was ziet hij in bed liggen. Wat krijgen we nou? Nou weet je tenminste hoe de zaken liggen zegt zijn "vriend" . Moos stelt voor erom te spelen. Hij schudt en deelt de kaarten. Moos pakt zijn portemonnee, zoekt en zoekt... Ha daar heeft hij het eindelijk: een halve cent legt hij neer. Waar dient dat voor? Zegt Moos: om het spannend te maken.

Beroepen

Via de Witzen leer je de mensen en hun beroepen kennen. Over bijna elk beroep is een Witz.

witz
Paus Pius XII is overleden. Aan de hemelpoort wordt hij door Paulus ontvangen. Welkom, welkom. Wat kunnen wij voor u doen? Nou ik heb al heel lang een vraag die me erg bezig houdt. Een vraag voor Maria. Ik zal vragen of u bij haar terecht kunt. Even later: Ze wil u ontvangen. Als u deze grot ingaat is het derde opening rechts. Al gauw ziet de paus Maria zitten. Pius knielt voor haar neer en vraagt: Wat dacht u toen u voor het eerst uw zoon in de armen hield? 'k Wou dat het een meisje was!

witz
Poolse Joden dragen vaak lange jassen en lokken. Op hun hoofd hebben ze een zwarte hoed.
Zo een gaat naar China. Hij verblijft en eet in kosjere hotels enzovoorts. Op vrijdag wordt hij door een tolk opgehaald en gaat naar sjoel. Alles is er maar ja het zijn allemaal Chinezen. Hij wil graag met de rabbi spreken. En dat laat hij vragen door de tolk.
Na de dienst vraagt de poolse man aan de Chinese rabbijn: Bent u een echte rabbijn?
Dat zou ik denken: Ik heb gestudeerd aan het Hirsch Seminarie in New York.
Waarop de rabbijn vraagt: Ja neemt u mij niet kwalijk. Bent u eigenlijk wel Joods? U ziet er helemaal niet Joods uit.

witz
Een Joodse moeder heeft een zoon. En die wordt 30. Voor zijn verjaardag stuurt ze hem twee mooie stropdassen als cadeautje. Gaat hij bij zijn moeder op bezoek en denkt 'k zal maar één van die dassen aandoen die ze me gestuurd heeft voor m'n verjaardag. Zegt zijn moeder: Die ander was zeker niet goed genoeg.

witz
Moos heeft een vervelende afwijking. Hij stottert heftig.Hij ziet een bord met: arts. Er komt net een vriend van vroeger uit de deur. Bbbbram wwas je bij de dddokter? Wwwat is er mmet je? Ik heb een prostaatontsteking. Een ppprosttttaaatt...? Wwwat is dddat? Bram: Ik plas zoals jij praat. © 2007 - 2008 Etsel, gepubliceerd in Diversen (Kunst en Cultuur) op 25-09-2007, laatst gewijzigd op 14-05-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Etsel is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Kinderfeestje - moppentrommel: Ieder kind kent er genoeg van; moppen. Van die ene overbekende mop over Jantje tot hele humoristische, of zelfs zelfbedachte moppen. Vooral jonge kinderen, tussen de 5 en 8 jaa…
• Recepten met moppen: Weesp, Den Haag, Het Gooi, ze hebben allemaal hun eigen mop. Ongetwijfeld zullen er ook moppen zijn om over te lachen. Hier echter wordt niet gelachen, maar gebakken. De Haagse mop met p…
• Recept voor eierkoeken: Dit recept bevat de juiste ingredienten voor het bakken van eierkoeken en het is niet moeilijk. Met dit recept maakt iedereen heerlijke eierkoeken!
• Hoera, het is een meisje! - Joodse ceremonie geboorte meisje: Joodse ouders van een nieuw baby meisje zijn vervuld van vreugde en zoeken naar een manier het op een ceremoniële manier te vieren. Als een jonge…
• Austin Powers 2: The Spy Who Shagged Me - Filmrecensie: Austin Powers 2: The Spy Who Shagged Me bewijst nog maar eens dat platte humor en met seks doordrenkte moppen volle zalen kunnen lokken. Zijn voorgange…

Bronnen en/of referenties

• Ralph Prins
• Joodse Humor - Salcia Landmann