Het Urker dialect

Er zijn vele dialecten in Nederland. Maar het meest vitale dialect is toch wel het Urkers. Het urkers wordt gesproken in Urk. Urk is een vissersdorp aan het ijsselmeer. Het was voor de inpoldering van de zuiderzee een eiland. 98% van de bevolking is protestants christelijk en bezoekt elke week de kerk. In het dorp wordt het Urkers gesproken.

Taalkundig onderzoek naar het dialect van Urk

Hoewel het Urker dialect natuurlijk veel en veel ouder is, dateren de eerste 'papieren bewijzen' van het Urker dialect van omstreeks 1870.

Uit dat jaar 1870 dateert de gelijkenis van de verloren zoon, die in het Urkers werd 'overgezet' door de Urker hulp-onderwijzer K. Koffeman. Wellicht de eerste geschreven uiting van de Urker taal. En in de jaren 1874 en 1875 werd er voor het eerst gepubliceerd over de taal van Urk. In 1874 schreef Johan Winkler in het Alge-meen Nederduitsch en Friesch Dialecticon over het Urker dialect. Het jaar daarop werden in De Taal- en Letterbode twee op verzoek geschreven artikelen van de Urker onderwijzer Klaas Koffeman opgenomen "Het Urker taaleigen" en "De vervoeging in het Urksch".

Genoemde Winkler heeft daarop meer onderzoek gedaan naar specifieke Urker woorden zoals poesen (zoenen), taote (vader), mooijen (meisje), mimme (moeder), buie (vriend), en had de vertaalde gelijkenis voorzien van aantekeningen. Winkler, die de tongval van Urk een der merkwaardigste en bijzonder-ste van Nederland noemt liet zich ook uit over de oorsprong en de verwantschappen van het Urker dialect.

Mede naar aanleiding in een artikel in het Haagsch Maandblad van september 1925 van de hand van H.J. Moerman werd nader onderzoek op gang gebracht en hield mevrouw L. Kaiser voor de Nederlandse Vereniging voor de Studie van de Fonetiek op 1 december 1928 in Utrecht een lezing over: "La Langue d' Urk". Mevrouw Kaiser had proeven genomen met drie Urker proefpersonen en gebruik gemaakt van een apparaat waarmee de lengte van de klinkers kon worden vastgelegd. De, ook nu nog, significante lengte van de klinkers, had de aandacht getrokken! Ook bepleitte zij medewerking om de Urker taal te bestuderen. In 1931 werd door de Dialectencommissie der Koninklijke (Nederlandse) Academie van Wetenschappen besloten om een onderzoek in te stellen naar de taal van het eiland Urk. En onder leiding van P.J. Meertens en L. Kaiser vertoefden in de zomer van 1931 enige kandidaten in de letteren enige weken op het eiland om taal en volksleven aldaar te bestuderen. Ook de bekende mevrouw J.C. Daan kwam naar het eiland en maakte de gegevens voor de samenstelling van een woordenlijst persklaar. Benders maakte een woordenlijst van visserij- en scheepsbouwtermen. L. Kaiser gaf een fonetiek van het Urks, berustend op door registratie verkregen gegevens. In 1942 verscheen als nr. 9 van de Publicaties van de Stichting voor het Bevolkingsonderzoek in de drooggelegde Zuiderzeepolders, "Het Eiland Urk", onder leiding van P.J. Meertens en L. Kaiser. Met hierin zo'n 200 bladzijden over het Urker dialect (inclusief de woordenlijst.)

Verder schreven Tromp de Vries en S. van den Berg meerdere malen over kenmerken van het Urker dialect in de Driemaandelijkse Bladen, Neerlands Volksleven en Taal- en Tongval.

Het dialectkring lid Drs. Jan ten Napel schreef in het kader van zijn studie Nederlands een scriptie over de diftongen.

Kenmerken

De oude discussie luidt of het Urkers een Frankisch of een Saksich dialect is. Andere indelingen zijn incidenteel ook gebruikt: Taalgeleerde L.A. te Winkel deelde het in zijn Geschichte der niederländischen Sprache in bij het Süderseeisch. Saksische elementen zijn het zwakke prefix e- in plaats van ge- in voltooide deelwoorden (ewarekt), de verkleuring van aa naar oa en de duidelijke uitspraak van de -n. Typisch Frankisch is het eenheidsmeervoud op -en (en niet op -t; wiej wareken). Umlaut in verkleinwoorden komt voor, maar niet als regel.

Het Urkers heeft een grote klankinventaris, waarin de meeste klanken een korte en lange variant hebben. Dit verschil kan betekenisonderscheidend werken: kiek betekent "kijk", maar kiêk is "keek". De klankwetten voor het Urkers zijn zeer gecompliceerd en onregelmatig. In veel woorden waar het Standaardnederlands ij en ui heeft en het Sallands ie en uu, heeft het Urkers de klanken ee en eu. Dit wordt verklaard uit de theorie van de Hollandse expansie: In de zeventiende eeuw begon het Hollands de ie en uu voor de zuidelijke ij en ui in te ruilen. Deze prestigieuze streektaal had zijn invloed op de Zuiderzeedialecten, bijvoorbeeld door Amsterdamse handelaren. De klanken ee en eu zijn tussenfasen in die overgang, die het Amsterdams in de zeventiende eeuw moet hebben gehad.

Tevens wordt in het Urkers de h weggelaten. Dit verschijnsel is vermoedelijk in de achttiende eeuw uit Zwolle overgewaaid.

De woordenschat van het Urkers kent veel woorden die typisch voor de IJsselmeerkust zijn of waren: tate voor "vader", bessien voor "oma" etc. Deze woordenschat raakt weliswaar lichtelijk afgeplat door de toenemende invloed van het Nederlands, maar dit is in relatief geringe mate het geval.

Dialectgebruik

Zeer waarschijnlijk is het Urkers het meest vitale dialect in heel Nederland. Daar Urk een zeer hechte gemeenschap is met zeer weinig immigratie spreekt zo goed als iedereen het dialect nog onder elkaar. Het heeft een relatief hoog prestige en wordt in alle informele situaties gebruikt, ook tegen vreemdelingen. Verhuisde Urkers blijven het dialect nog lang onder elkaar gebruiken, soms zelfs tegen de bewoners van hun nieuwe woonplaats. Sinds de Tweede Wereldoorlog wordt het vrij regelmatig opgeschreven. Er zijn onder meer bijbelfragmenten in het Urkers vertaald, maar in het orthodoxe dorp ziet men ervan af deze bijvoorbeeld tijdens kerkdiensten te gebruiken: dit zouden velen als blasfemie opvatten. © 2006 - 2008 Hendrik, gepubliceerd in Taal (Kunst en Cultuur) op 06-12-2006. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hendrik is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Waarom Fries een taal is en Gronings een dialect: Heeft u zich dat ook wel eens afgevraagd? Waarom is het Fries nou een taal en bijvoorbeeld het Gronings een dialect? Wat zijn de eisen waaraan een dialect mo…
• Dialect, 'slang' en vakjargon: Ook al wordt in een land overal dezelfde taal gesproken, die we de standaardtaal noemen, dan wil dat nog niet zeggen dat iedereen dezelfde woordenschat en uitspraak heeft. Iede…
• De rol van regionale TV: Regionale TV wordt nog steeds vaak als “minder” dan de landelijke TV neergezet. Dit terwijl regionale TV een duidelijke rol heeft en volwassen programma’s presenteert.
• Het volkslied van Overijssel: Overijssel heeft een volkslied dat bestaat uit 1 lang couplet, in het oud-Nederlands geschreven. Er is zeer weinig bekend over dit volkslied.
• De taal van de Koerden: Net als het Nederlands, is het Koerdisch een Indo-Europese taal. Iets preciezer, is het Koerdisch ontstaan uit de West-Iraanse aftakking van het Proto Indo-Europees. Het Koerdisch maa…