InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Biografie > Barbara: beschermheilige met diepgang

Barbara: beschermheilige met diepgang

Barbara: beschermheilige met diepgang Zelfs het bestaan van heiligen is aan grillen onderhevig. Zo werd Barbara in 1969 als heilige van de kalender geschrapt; er bestond te veel onduidelijkheid over haar leven. Maar na een tijdje ondergronds te zijn gegaan, beleeft de beschermheilige van onder andere tunnelbouwers en mijnwerkers een revival.

Wel of niet heilig?

Lang duurde de afwezigheid van Barbara niet. Toen bleek dat haar beschermelingen haar niet konden vergeten, werd de Barbaraverering in 1972 in het Duitstalige gebied opnieuw op de kalender gezet. In 2001 ging de katholieke kerk overstag en werd zij opnieuw als martelares erkend.

Over het leven van Barbara zijn verschillende verhalen in omloop. Ze zou tegen het einde van de derde eeuw in het Turkse Nicodemia (nu Izmit) of het Libanese Heliopolis (nu Baalbek) geboren zijn. Vermoedelijk stief ze in 306 in het Turkse Nicodemia. Hoewel haar bestaan in twijfel wordt getrokken, is ze als heilige zeer bekend en zeker geliefd.

Dit artikel bestaat in hoofdlijnen uit de volgende onderwerpen:

Barbaralegende

Barbara moet een schoonheid met een scherp verstand zijn geweest, die zich tegen de wil van haar rijke vader Dioscorus tot het christendom bekeerde. Hij zou haar in een toren hebben opgesloten, enerzijds om haar te straffen vanwege haar geloof, anderzijds om andere mannen ervan te weerhouden een blik op zijn mooie dochter te werpen. Uiteindelijk vond hij zelf een huwelijkskandidaat voor haar, die zij echter resoluut afwees. Een nieuw conflict met haar vader was het gevolg.

De ruzie tussen de heidense vader en zijn christelijke dochter liep hoog op, waardoor het er zelfs even op leek dat Dioscorus haar eigenhandig wilde vermoorden. Tenslotte leverde hij Barbara uit aan de Romeinse bestuurder Marcianus, die haar de gruwelijkste martelingen liet ondergaan: haar borsten werden afgesneden, ze werd met een fakkel in brand gestoken en met een knuppel geslagen. Maar hoe vreselijk haar verwondingen ook waren, ze leken haar niet te deren. ’s Nachts verscheen Christus, die elke keer opnieuw haar wonden wist te genezen.

Ten einde raad gaf Marcianus opdracht Barbara te veroordelen. De rechters oordeelden dat zij zich op de markt aan de blikken van de toeschouwers – letterlijk – moest blootgeven, maar als resultaat van haar gebeden werd ze in wolken en nevelen gehuld. Nu geen enkel middel in staat bleek Barbara van haar geloof af te brengen, werd ze tenslotte onthoofd. Niemand minder dan haar wraakzuchtige vader voltrok het vonnis, waarna hij zelf meteen door de bliksem werd getroffen en stierf.

Een andere versie

Er is nog een andere versie over het leven van Barbara in omloop. Tijdens de bouw van een toren met badruimte wijzigde zij de bouwplannen van haar vader, die verordend had twee ramen in de ruimte aan te brengen, door er drie van te maken. Die drie zouden symbool staan voor de heilige Drieëenheid. Barbara bracht nog wat christelijke symbolen aan, waarna zij in de toren een bad ging nemen. Tijdens het baden ontving zij haar christelijke doop.

Toen haar vader na een verblijf in het buitenland naar huis terugkeerde en merkte wat er gebeurd was, ontstak hij in woede en wilde hij haar laten doden. Als door een wonder wist zijn dochter uit de toren te ontsnappen en te vluchten, waarna zij onderdak bij een herder vond. Hij verraadde haar schuilplaats echter en werd voor straf van hogerhand in een mestkever veranderd. Een andere versie van het verhaal vermeldt dat de herder in een standbeeld veranderde, zijn schapen werden sprinkhanen.

Jan van Eyck: Sint Barbara, 1437 / Bron: Jan van Eyck (circa 1390–1441), Wikimedia Commons (Publiek domein)Jan van Eyck: Sint Barbara, 1437 / Bron: Jan van Eyck (circa 1390–1441), Wikimedia Commons (Publiek domein)

Verering

Een legende heeft tijd nodig om zich te verspreiden, zeker in vroegere tijden. De verering van Barbara als heilige vond zijn oorsprong in het Byzantium van de zevende eeuw. Rond 700 werd ze ook door de kerk van Rome als martelares erkend. Rond het jaar 1000 doken er relikwieën met haar resten op in Kroatië en Venetië.

Omstreeks 1400 werd Barbara patrones en beschermheilige van de mijnwerkers in delen van Duitsland en Oostenrijk; na 1600 verspreidde haar reputatie zich verder in het Alpengebied. Ook op Sicilië wordt zij vereerd, omdat zij een vulkaanuitbarsting van de Etna zou hebben afgewend.

Mijnwerkers en tunnelbouwers

In Nederland werd Barbara rond 1900 de beschermheilige van de Limburgse mijnwerkers. En ook in ons land wordt haar bescherming afgesmeekt bij de aanleg van tunnels. Bij onder andere de bouw van de Westerscheldetunnel en de aanleg van de Amsterdamse Noord-Zuidlijn werd de zegen van de Heilige Barbara aangeroepen. In Amsterdam leidde de inzegening en het plaatsen van haar beeltenis in de metrotunnelbuis in 2010 zelfs tot een waar mediaspektakel.

Het slot van een Duits gebed, dat kinderen zongen wanneer hun vaders ondergronds aan het werk waren, luidt (vrij vertaald) als volgt:

Sint Barbara, wees bij dag en bij nacht,
met mijn vader in de schacht!
Sta hem bij in al zijn nood,
behoed hem voor een plots’linge dood!


Overigens kenden ook de Limburgse mijnwerkers een Sint Barbaralied; Sint Berbke of Sint Berb, noemen ze haar liefkozend. Nog steeds zijn er kerkdiensten waarin het werken in de mijnen en haar verdiensten worden herdacht.

Noodhelpers

Barbara wordt binnen het katholieke geloof als één van de veertien Noodhelpers of veertien Heilige Helpers gezien, die zowel als in groepsverband als individueel te hulp worden geroepen bij ziekte. Met twee andere heiligen – Margaretha en Catharina – vormt zij de vrouwelijke vertegenwoordiging; in Duitsland wordt hun driemanschap de ‘Heilige Meisjes’ genoemd, waarbij Barbara als maagd en martelares wordt aangeroepen bij koorts. Ook is zij in Duitsland, met Dorothea aan het trio toegevoegd, één van de vier ’Voortreffelijke Maagden’. De heilige dames waren in de Middeleeuwen uitermate populair.

Symboliek

De belangrijkste reden om de heilige Barbara aan te roepen, is haar bescherming tegen de onverwachte dood. Die eigenschap wordt aan haar toegeschreven vanwege haar overlijden op jonge leeftijd en het vermogen haar vader te laten treffen door de bliksem. De hulp van Barbara kan worden ingeroepen voor een vredig overlijden, tegen onweer en brand. Ook is zij behulpzaam bij de genezing van koorts en (brand)blaren.

Als beschermheilige is Barbara behoorlijk multifunctioneel. Vanwege haar eigenschappen werd zij niet alleen de beschermheilige van mijnwerkers en tunnelbouwers en vergelijkbare bouw- en ambachtslieden en architecten, maar ook van gevangenen, artilleristen, boeren, koks, geologen, klokkengieters en -luiders, vuurwerkmakers en brandweerlieden, grafdelvers en stervenden, hoedenmakers, wapensmeden en meer algemeen: meisjes.

Op 4 december wordt op veel plaatsen de gedenkdag van Sint Barbara gevierd. Haar naam, afkomstig uit het Grieks, betekent ‘vreemdeling’; van barbarij kan men de heilige zelf moeilijk verdenken, barbaars was eerder de behandeling die haar ten deel viel.

Net als alle andere heiligen heeft ook Barbara haar eigen attributen. Meestal zijn dat een toren met drie ramen, een kelk, de loop van een kanon, een boek, een toorts of een palmtak.

Volksgebruiken en kunst(nijverheid)

Bij diverse volksgebruiken, met name in mijnwerkersstreken zoals in Limburg, Vlaanderen en het Rijnland, speelt de heilige Barbara nog altijd een rol. Ook in Oostenrijk wordt haar gedenkdag niet vergeten.

Metgezellin van Sint Nicolaas

Sint Barbara wordt met name in de Duitstalige gebieden in verband gebracht met een andere – mannelijke – heilige. De aanloop naar Kerst begon rond 1900 met het zetten van een schoen op haar feestdag, zodat Sint Barbara daar wat snoep in kon doen. Ook vervangt zij, in landen waar men zijn verjaardag niet viert, Sinterklaas als schenkster van cadeautjes. Best logisch eigenlijk, ze komen beiden uit het vroegere Klein-Azië en vieren ongeveer gelijk hun gedenkdag. Beide heiligen zouden volgens sommige overleveringen zelfs echtelieden geweest zijn!

Barbaratakken: voorlopers van de kerstboom

In de aanloop naar Kerst worden op de gedenkdag van Barbara ook takken van appel- of kersenbomen gesneden. Eenmaal in een vaas met water gezet, worden ze Barbaratakken genoemd; een verwijzing naar een andere gebeurtenis die aan Barbara wordt toegeschreven. Tijdens haar gevangenschap zou ze een verdorde kersenboomtak met druppels water uit haar drinkbeker hebben bevochtigd. Tijdens de laatste dagen van haar leven en zich al bewust van haar doodvonnis, ontleende ze troost aan de in haar cel tot bloei gekomen tak.

Wanneer de Barbaratakken met Kerst bloeien, dan wordt dat als een gunstig voorteken voor het komende jaar opgevat. Dit gebruik is bekend in Duitsland, maar ook in Limburg. In sommige streken van Duitsland, ook de protestantse, aren de Barbaratakken rond 1800 een voorloper van de huidige kerstboom. Op haar gedenkdag werden de takken in huis gehaald, om later op Kerstavond te worden behangen met lekkernijen en kleine cadeautjes.

Andere rituelen

In de Zuid-Duitse Allgäu gaan ongehuwde meisjes op 4 december verkleed als oude vrouwen over straat. Gewapend met takkenbezems ontdoen zij het dorp onder luid klokgelui van alle vuil en alles wat niet deugt. In mijnwerkersgebieden zijn het juist de mannen, die in oude mijnwerkersdracht en verlicht door hun mijnlampen, in optocht over straat trekken.
Een ander jaarlijks terugkerend ritueel zijn de Barbaravuren, die door geologen rond haar gedenkdag worden aangestoken.

Heilige Barbara in de beeldende kunst

Als populaire heilige is Barbara ten tijde van de Middeleeuwen en ook erna talloze malen afgebeeld. Beroemde schilders als Jan van Eyck, Lucas Cranach de Oudere hebben een schilderij aan haar gewijd, net als een groot aantal minder bekende meesters.
Andere panelen met haar afbeelding zijn de Byzantijnse en orthodoxe iconen. Daarnaast siert haar uit hout gesneden beeltenis menige kerk (of museumzaal); ook hier zijn de makers of bekende meesters of anoniem gebleven kunstenaars.

Ook in de kunstnijverheid zijn er beeltenissen van Barbara te vinden; in alle voorkomende kunstzinnige verschijningen is zij herkenbaar aan de haar vergezellende attributen. Voor de beroepsgroepen die zij haar bescherming biedt, maakt het weinig uit of de beeltenis van Sint Barbara tot de kunst of de kunstnijverheid gerekend wordt; voor hen is zij haast levensecht. Aan het een karwei beginnen zonder haar beschermende aanwezigheid is bijna vragen om moeilijkheden.

Museum Vaals exposeert permanent een collectie neogotische heiligenbeelden vanuit de gedachte de patroonheiligen nieuw leven in te blazen. Voor het museum heeft kunstenaar en tatoeagezetter Henk Schiffmacher een zeefdruk met de afbeelding van Sint Barbara gemaakt. Meer informatie hierover is te vinden op de website Museum Vaals.
© 2010 - 2018 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Geschiedenis van Sinterklaas van geboorte tot sterfteGeschiedenis van Sinterklaas van geboorte tot sterfteNiemand weet of Sint-Nicolaas echt heeft bestaan of niet, maar dat doet aan zijn rol als heilige niets af. In de 8ste ee…
Santa Barbara, CaliforniëSanta Barbara is een stadje in het zuiden van Californië, op ongeveer 145 km ten noorden van Los Angeles. Deze stad, die…
De Heilige Sint Barbara: een universele heiligeDit artikel beschrijft de legende van een zeer intrigerende heilige: Sint Barbara van Nicomedië. Wie was ze? Waar kwam z…
Barbara de LoorBarbara de Loor is een Nederlandse oud-langebaanschaatster die vooral goed was op de 1000 en 1500 meter. Op het WK afsta…
Wat je nog niet wist over SinterklaasWat je nog niet wist over SinterklaasSinterklaas is de oude bisschop van Myra. Hij was in de 4e eeuw na Chr. een weldoener in het stadje dat in Klein-Azië la…
Bronnen en referenties
  • http://www.heiligenlexikon.de/BiographienB/Barbara.htm
  • http://www.katholieknederland.nl/volksgeloof/detail_objectID698112.html
  • http://www.museumvaals.nl/index.html
  • De Volkskrant, 3 december 2010, p. 22 (rubriek 'Mensen')
  • Afbeelding bron 1: Jan van Eyck (circa 1390–1441), Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Barbara: beschermheilige met diepgang"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 04-05-2011
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Biografie
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!