De Italiaanse Renaissance

De Italiaanse humanisten verspreidden tijdens de Renaissance de boodschap dat er een culturele wedergeboorte aan het plaatsvinden was, geïnspireerd door de klassieke cultuur. Er was volgens hen een nieuwe periode aangebroken na de donkere middeleeuwen. Het is interessant om te kijken naar het ontstaan van de Renaissance, het dagelijkse leven, de invloed op kunst, bouwstijlen en filosofie en om uiteindelijk de veranderingen die de Renaissance heeft voortgebracht op een rijtje te zetten.

De periode van de Renaissance

De Italiaanse Renaissance is een bekende periode, maar de periode zelf is moeilijk af te bakenen. Begonnen halverwege de viertiende eeuw en geëindigd aan het eind van de zestiende eeuw vormt de periode een overgang tussen de middeleeuwen en de moderne Europese Cultuur, ook de nieuwe tijd genoemd. Veel wetenschappers erkennen een vroege, hoge en late periode, aangezien de Renaissance zich niet overal in dezelfde mate voordeed. De Renaissance begon in het Italiaanse Florence.

Overigens is het gemakkelijker wanneer we kortweg spreken over de ‘Renaissance’ en het bijvoeglijk naamwoord ‘Italiaanse’ weglaten. De Renaissance kreeg deze titel van de humanisten. De term werd geïntroduceerd in de betreffende periode. Opvallend, aangezien veel periodes pas hun stempel krijgen na afloop. De mensen waren zich dus bewust dat er een nieuwe periode was aangebroken.

Renaissance betekent letterlijk ‘wedergeboorte’. Klassieke ideeën, kunst, literatuur; allen werden herboren, kwamen volop tot bloei en kregen een vernieuwende invulling. De intellectuelen die leefden in de Renaissance noemden hun werk modern, en broken met de oude tradities, hoewel ze sterk beïnvloedt werden door de klassieke oudheid. Ze gebruikten hiervoor het woord ‘rinascita’, wat wedergeboorte betekent.

Het ontstaan van de Renaissance

De Renaissance is door verschillende oorzaken ontstaan. De periode was zeer complex en had zodoende veel achtergronden die invloed hebben gehad op het ontstaan. In principe ontstond er een nieuwe Italiaanse cultuur. De herinnering aan de eigen cultureel historische achtergrond maakte dat veel dichters en kunstenaars dit thema aangrepen om hun creaties hierop te inspireren. Ze verlangden naar een opleving van het ooit zo stralende verleden van Italië. De Renaissance greep daardoor terug op de klassieke Oudheid, waarmee een idealisering van de periode wordt bedoeld. Een door historici veel gebruikt baken als start van de Renaissance is de uitreiking van de dichterskroon aan Franceso Petrarca in 1341. Hij had de Italianen erop aangesproken dat de politieke chaos en de aanvallen door buitenlanders (na de glorierijke periode) verleden tijd moesten blijken en dat Italië zich moest profileren als een machtig land met een cultuur om trots op te zijn.

Ook de pestepidemie die zich rond die tijd door Europa verspreidde was aanleiding tot de Renaissance. De dood van circa 25 miljoen mensen zorgde voor een grote economische noodsituatie. Er kwam een groot tekort aan arbeid. Er moest dus meer nagedacht worden over innovaties in technologie. Ook de uitvinding van de drukpers droeg hieraan zijn steentje bij. Al voor de Renaissance had Italië een voordelige ligging aan de Middellandse Zee. De internationale handel zorgde voor nieuwe goederen, ideeën en technologieën. Na 1453, toen Constantinopel veroverd was door de Ottomaanse Turken, kwamen er grote hoeveelheden Grieken in Italië en hadden zo invloed op de verspreiding van kunst en literatuur. De ontwikkeling van steden, die al in de twaalfde en dertiende eeuw was begonnen, zorgde ervoor dat er veel welvarende Italianen dicht bij elkaar kwamen te wonen. Ook het bestuur in deze steden werd steeds meer gecentraliseerd, wat de groei van de steden ten goede kwam. Geld, middelen en kennis werden zo verenigd en met Florance als startpunt werden kunstenaars en filosofen hierdoor goed ondersteund.

Het dagelijks leven in de Renaissance

Zoals eerder gezegd is de Renaissance in Florence begonnen. Rond 1425 woonden er circa zestigduizend mensen in dit culturele middelpunt. Hoewel zij in een periode van verandering leefden, ging het leven voor hun gewoon verder. Kinderen uit goede families leerden lezen, schrijven en de Latijnse taal, tenminste, dit gold voor de jongens. De landadel of de zogenoemde zelfverklaarde aristocraten lieten ook de meisjes Latijn leren. Circa 40% van de stedelijke bevolking kon lezen toen de zestiende eeuw halverwege was. Zoals nu ook regelmatig het geval is in onderontwikkelde landen, lag het analfabetisme op het platteland echter veel hoger.

Mannen in de middelste of bovenste klassen leerden hun vak in één van de gilden. Deze gilden oefenden veelal beroepen uit met een wat hogere sociale status, zoals apothekers en notarissen. De mannen uit de lagere klassen kwamen terecht in gilden die een wat minderwaardiger beroep uitoefenden, bijvoorbeeld smeden of slagers; het handwerk. Natuurlijk waren er ook mannen (en vrouwen!) werkzaam buiten gilden, maar deze gilden waren zo belangrijk omdat zij veel economische, religieuze, politieke (alleen leden van gilden uit hogere klassen hadden stemrecht) en sociale macht hadden. Mensen die werkzaam waren buiten de gilden waren arbeiders of dagloners. Arbeiders konden verbonden zijn aan één van de 72 vakbonden van arbeiders.

Vrouwen waren het bezit van hun echtgenoten. De boerenvrouwen werken samen met hun mannen op het land en droegen de verantwoordelijkheid over het huishouden. Ook de vrouwen uit de middenklassen hielpen regelmatig in winkels of bedrijven. De vrouwen die een nog hogere status hadden hielden zich slechts bezig met het huishouden, al dan niet met hulp van een vrouw uit een lagere klasse.

Invloeden van de Renaissance

Invloed op kunst
Uiteraard was ook in de kunst de invloed van de Renaissance goed merkbaar. De kunstenaars binnen de beeldhouwkunde grepen terug op de soort beelden die in de tijd van de oude Grieken de goden uitbeelden. Dit waren levendige figuren, vaak naakt, met veel spieren en goed gevormde en geronde lichamen. Er kwamen nieuwe technieken beschikbaar om kunstwerken te maken (houtsnede en kopergravure) en nog belangrijker; er was door de opkomende economie geld beschikbaar om al dit moois te betalen. Nieuw was bovendien dat de kunstenaars hun werk gingen signeren. Naast dat er nog steeds kunst werd gemaakt met en religieus thema, kwamen er ook steeds meer kunstwerken die alledaagse taferelen of landschappen uitbeelden.

Invloed op bouwstijlen
De architecten van de Renaissance baseerden hun ideeën over nieuwe ontwerpen op de zogenoemde ‘klassieke architectuur’. Dit hield de Griekse en de Romeinse architectuur in. (Door de Grieken waren drie architectuurstijlen ontwikkeld: Dorisch, Ionisch en Korinthisch) Ook gebruikten zij timpanen, kapitelen en zuilen. In de bouwkunst van de Grieken kwamen symmetrie, harmonie en orde naar voren. De Romeinen borduurden voort op de stijl van de oude Grieken, maar ontwikkelden toch een eigen stijl, onder andere door de toevoeging van de koepel en de boog. Ook werden er grote pilaren gebouwd en werden er kleurrijke mozaïeken gemaakt.

Invloed op de wetenschap
De artistiekelingen, intellectuelen en de wetenschappers grepen terug naar de wetenschappelijke ideeën die door de oude Grieken waren geïntroduceerd. De grondslagen van Hippocrates en die van Galenus bleven hun invloed uitoefenen in de Renaissance. Ook andere wetenschappelijke uitvindingen uit de Oude Tijd kwamen terug in ideeën van de Renaissance. Leonardo Da Vinci gebruikte de schroef van Archimedes als een belangrijk onderdeel van zijn ontwerpen van vliegtuigen.

Invloed op de filosofie
Filosofie is van alle tijden. De filosofen uit de Renaissance gebruikten de theorieën van de oude Griekse denkers (Plato, Aristoteles) voor hun vraagstukken. Het spreekt vanzelf dat de uitvinding van de boekdrukkunst van groot belang was voor de verspreiding van deze theorieën.

De resultaten van de Renaissance

Wetenschap, wiskunde en techniek

• Galileo Galilei (astronomie): Galileo was filosoof, natuurkundige, wiskundige en astronoom. Hij verbeterde de telescoop en voerde hier studies mee uit. Galileo wordt gezien als de vader van de moderne astronomie.
• Leonardo Da Vinci (techniek, anatomie): Wonderkind Leonardo Da Vinci is een wereldberoemd figuur die leefde ten tijde van de Renaissance. Hij was wat we noemen een wonderkind: hij was overal goed in. Leonardo heeft ontzettend veel uitvindingen gedaan. Op technisch gebied ontwierp hij onder andere een helikopter en een machinegeweer. Ook op anatomisch gebied heeft Leonardo veel studies gedaan. Hij ontleedde thuis lichamen die hij ’s nachts uit graven stal. Een bekende publicatie is de Man van Vitruvius.
• Michelangelo (anatomie, architectuur): Ook hij was net als Leonardo Da Vinci een zogenoemde 'Homo Universalis’. Michelangelo heeft naast schilderingen en tekeningen ook anatomische studies achtergelaten. Ook hij bestudeerde lichamen van overledenen. Ook had hij een groot belang in de architectuur. Hij decoreerde onder andere de façade van de San Lorenzo Basiliekkerk.
• Andreas Vesalius (anatomie): Deze wetenschapper uit de Renaissance deed veel anatomische studies en publiceerde onder andere ‘Humani corporis fabrica libri septem’, een studie in zeven delen die de bouw van het menselijk lichaam betrof. Vesalius was tot hoogleraar in de chirurgie benoemd in Padua.
• Luca Pacioli (wiskunde): Pacioli heeft geen ontdekkingen gedaan, maar publiceerde belangrijke boeken als 'Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita' (een overzicht van alle in die tijd, 1494, bekende wiskunde) en 'Divina proportione' (een driedelig werk over de Gulden Snede uit 1509).
• Marco Polo (cartografie, ontdekkingsreizen): Marco Polo beschreef zijn reiservaringen (naar oa Azië) in een werk dat van veel waarde was voor de Europeanen die in die tijd nog maar weinig wisten over Azië. Ook inspireerde hij met zijn boek Columbus. Het werk draagt de naam ‘Il Milione’ wat 'Boek der miljoenen wonderen' betekend.

Godsdienst:

• Humanisme: Dit was een stroming die in de Renaissance een grote rol speelde. Het was een verzameling ideeën die invloed had op alle kanten van de samenleving. Het Humanisme had een nieuwe kijk op de relatie van de mensen met zichzelf, de maatschappij en God. De principes van het Humanisme waren gebaseerd op de oude klassieke opvattingen (Latijnse en Griekse bronnen). Ook hechtten zij in die tijd veel waarde aan de wetenschap en accepteerden zij de door de kerk oplegde regels niet zonder meer.
• De reformatie: Dit was een godsdienstige stroming die protesteerde tegen de kerk. De reformatie was bedoeld om de katholieke kerk te hervormen. Er waren 2 stromingen, te weten het Lutheranisme en het Calvinisme.

Literatuur:

• Petrarca: Francesco Petrarca was een humanistisch geleerde, dichter en schrijver. Hij wordt veel in verband gebracht met het begin van de Renaissance door de uitreiking van de dichterskroon in 1341 in Rome.
• Dante: Naast dichter en schrijver is Dante ook voor korte tijd politicus geweest. Hij is één van de beroemdste en grootste schrijvers uit Europa en behoort tot de historische figuren die het tijdperk van de Renaissance inluidden.
• Machiavelli: Zijn bekendste werk is ‘Il Principe’. Hierin adviseert hij om geweld te gebruiken wanneer dit de staat ten goede komt. Hij adviseert een machtspolitiek waar het moraal naar de achtergrond verdwijnt. Hij is voorstander van nationalisme, militarisme en imperialisme.

Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur:

• Rafaël: Hij schilderde uitmuntende portretten, zoals het Paus Leo X (1513) en La Velata. Ook schilderde hij veel Madonna’s. Hij wordt niet gezien als een vernieuwer maar als een volmaker van de schilderkunst. Rafaël wordt gezien als een van de belangrijkste kunstenaars van de Renaissance en zijn sterfdag wordt beschouwd als het eindpunt van de hoge Renaissance.
• Leonardo Da Vinci: De al eerder genoemde Leonardo schilderde onder andere het wereldberoemde schilderij Mona Lisa. Er zijn slechts weinig doeken van hem bewaard gebleven.
• Michelangelo: Naast kunstenaar was hij ook architect en dichter. Zijn grootste en bekendste werk uit zijn leven is het enorme schilderij in de Sixtijnse kapel.

Onderwijs:

• Vernieuwing binnen retorica tot algebra
• Opleving van het onafhankelijk denken
• Vergelijkende studies van de klassieke talen
• Experimentele scholen

Muziek:

• Nieuwe ontwikkelingen in harmonieleer:
• Uitvinding van nieuwe soorten klavecimbels:
• Brug tussen wereldse en religieuze muziek: Er mag nu van de muziek zelf genoten worden. Muziek is nu niet alleen maar een middel meer maar ook een doel.

Politiek:

• Machiavelli’s opvattingen: Deze ideeën gaan over de wijze waarop macht verkregen kan worden en hoe deze macht behouden kan worden. Zoals al eerder gezegd wordt een nationalistische, militaristische en imperialistische houding aangeraden. Er is sprake van machtspolitiek.

Technologie:

• Drukpers: De drukpers faciliteerde de vooruitgang van de Renaissance. Meer mensen konden nu de Bijbel bestuderen en hun eigen mening vormen over geloof en bestuur. Nieuwe ideeën werden in een razend tempo verspreid.
• Klokken: De klokken werden verbeterd in de Renaissance en rond 1500 was in bijna alle grote steden een klok te vinden. Galileo Galilei was de uitvinder van de penduleklok.
• Telescoop: De telescoop werd in 1608 in Nederland uitgevonden en door Galileo Galilei verbeterd. Met deze telescoop voerde hij studies uit. Hij ontdekte onder andere dat de maan niet glad was en zag vier manen rond Jupiter draaien.
• Artillerie: Aan het eind van de middeleeuwen was de artillerie zich aan het ontwikkelen. Zo werd in de 14e eeuw werd voor het eerst de ‘bombarde’ gebruikt.
• Microscoop: Wederom was het Galileo die zorgde voor een toenemende populariteit van de microscoop door in de 17e eeuw hier veel onderzoeken mee uit te voeren.