De Renaissance: West-Europa

Terwijl de Italiaanse Renaissance voornamelijk werelds van karakter was, hield de Renaissance in West-Europa zich van het begin af bezig met de betekenis van het christendom. De christelijke levensbeschouwing van de middeleeuwse mens had zich hier diep geworteld. Engelse bijbelonderzoekers en onze eigen Erasmus waren de eerste christen-humanisten, hierbij geholpen door de uitvinding van de boekdrukkunst, die voor een snellere verspreiding van de Renaissance-gedachte zorgde.

De Engelse Renaissance

De geleerden in West-Europa voelden weinig sympathie voor de wereldse inzichten van de Italiaanse Renaissance. De Italiaanse geest voor kritisch wetenschappelijk onderzoek en de belangstelling voor klassieke geschriften die lang verloren waren geweest, wisten zij echter snel op juiste waarde te schatten en over te nemen. De Engelse hertog Humphrey van Gloucester (1391-1447) -de derde man van Jacoba van Beieren, gravin van Holland en Henegouwen- begon zijn eigen verzameling klassieke manuscripten aan te leggen. Engelse humanisten als John Colet (1467-1519) maakten gretig gebruik van de herontdekte vroege Griekse versies van het Nieuwe Testament. Deze vondsten zetten Colet ertoe aan de bijbelstudie van een nieuwe kant te benaderen. Hij negeerde de geschreven commentaren die uitgingen van foutieve middeleeuwse kopieën van de tekst en baseerde een aantal universitaire colleges op een vroege Griekse versie van de zendbrieven van Paulus in het Nieuwe Testament. Het nieuwe begrip van de vroeg-christelijke Kerk, dat zich ontwikkelde uit de studies van Colet en diens volgelingen maakte indruk op andere Europese geleerden die Engeland begonnen te bezoeken om daar te studeren.

Erasmus en het christelijk humanisme

De belangrijkste onder deze geleerden was Desiderius Erasmus uit Rotterdam (1466-1536). Toen hij in 1499 in Engeland arriveerde, had Erasmus (zie afbeelding inleiding) een rusteloos leven geleid. Eerst was hij in een klooster geweest, en later had hij in Parijs theologie gestudeerd. Door zijn studies van de werken van niet-religieuze klassieke schrijvers was hem een rationele, realistische wereldbeschouwing onthuld die hij miste in de christelijke dogma's. Geïnspireerd door de colleges van Colet ging Erasmus ertoe over om Colets methode van de toepassing van klassieke humanistische wetenschap op het christendom over te nemen en uit te breiden. In 1516 publiceerde Erasmus de eerste uitgave van het Nieuwe Testament in zijn oorspronkelijke Griekse vorm en oogstte hierdoor kritiek en bewondering van geleerden uit heel Europa. Vastbesloten het christendom te doordringen met de rationele geest van het klassieke humanisme, wijdde Erasmus zich aan het onderwijs in de 'geest van Christus', een vorm van christendom die eerder op gezond verstand en logica dan dogmatische wetenschap gebaseerd was. Door zijn voortdurende reizen en zijn briefwisseling met medestudenten door heel Europa, heeft Erasmus veel gedaan om het christelijk humanisme populair te maken. Ondanks zijn revolutionaire gedachten was Erasmus geen rebel. Hij meende dat een beredeneerd geloof geconstrueerd moest worden binnen het kader van de rooms-katholieke Kerk. Als gevolg hiervan was hij het oneens met Maarten Luther toen die zich van de gevestigde roomse Kerk losmaakte.

Uitvinding boekdrukkunst

Het propageren van Erasmus' ideeën door heel Europa werd aanzienlijk versneld door een opmerkelijke uitvinding die rond 1447 was gedaan. Dit was de boekdrukkunst, een revolutionair nieuw procédé met losse letters. De Duitse drukker Johannes Gutenberg, die dit systeem heeft uitgevonden, begon boeken te drukken waarvan de woorden gevormd werden uit afzonderlijke houten of metalen letters die steeds opnieuw gebruikt konden worden. Deze wijze van zetten bekortte de tijd en verminderde de kosten nodig voor het produceren van boeken. Voor het eerst kwamen gedrukte exemplaren van filosofische en theologische werken op grote schaal ter beschikking. De uitvinding van de boekdrukkunst speelde een belangrijke rol bij het verspreiden van de Renaissance-gedachte en -cultuur door Europa.

Invloed Renaissance in de kunst

Hoewel vertraagd begon het westen van Europa de invloed te ondervinden van de artistieke prestaties van de Italiaanse Renaissance. Weliswaar bleef men nog lang nadat Italië neoklassieke paleizen had, gotische bouwwerken in middeleeuwse stijl bouwen. Maar kunstenaars zoals de Duitser Albrecht Dürer (1471-1528) en de Vlaming Jan van Eyck, profiterend van hun kennis van de Italiaanse techniek van perspectivisch schilderen en figuren tekenen, legden de grondslag voor een artistieke traditie. In de 16e eeuw bracht de Renaissance in West-Europa componisten als Orlando di Lasso en Valerius, schrijvers als Roussaud en Rabelais en toneelschrijvers als Marlowe en Shakespeare voort. Naarmate de Renaissance zich meer begon te verspreiden, begonnen door heel Europa vooraanstaande kunstenaars hun bijdragen te leveren aan een grandioze wedergeboorte van de kunst die al gauw zelfs met die van Italië kon wedijveren.