Tijdperk van het absolutisme: De kunst

In de 17e eeuw, de eeuw van het absolutisme, bereikte 'het goddelijk recht van de koningen' zijn hoogtepunt. Vooral in overwegend katholieke landen zoals Frankrijk, Spanje, Italië en Oostenrijk, waar Kerk en Staat elkaars macht versterkten. Het was de tijd van de barok, de kunststijl met veel overdaad, vooral in de architectuur. In Noordwest-Europa waren het de burgers die de vorm en inhoud in de bouw- en schilderkunst bepaalden met een realistischer en minder uitbundiger stijl en karakter.

De Barokperiode

Bouwkunst
Het 'goddelijk recht' moedigde de vorsten aan veel pracht en praal ten toon te spreiden. Niet alleen omdat zij zich die luxe konden veroorloven, maar ook omdat zij door de glans van hun omgeving hun onderdanen gemakkelijk respect konden inboezemen. De opmerkelijk rijke en versierde stijl die in deze periode ontwikkeld werd, heet barok, afgeleid van het Portugese woord barroco, dat 'parel van een afwijkende vorm' betekent. Eén van de meest weidse van de vele koninklijke residenties die in die tijd gebouwd werden, was het Paleis van Versailles, gecreëerd voor Lodewijk XIV. Dit paleis, met zijn befaamde Spiegelzaal en zijn schitterende ontvangstzalen, werd omgeven door hectares parken en tuinen die door hun streng formele aanleg leken te getuigen dat zelfs de natuur aan de koning onderdanig was. De kerken uit deze periode werden eveneens met overdaad verfraaid, zowel van binnen als van buiten. Eén van de grootste architecten en beeldhouwers uit de barokperiode, Lorenzo Bernini (1598-1680), wijdde een groot gedeelte van zijn leven aan het ontwerpen en versieren van kerken. Zijn bekendste ontwerp is het St. Pietersplein in Rome. Eén van zijn vele religieuze beeldhouwwerken is Het Visioen van de Heilige Theresa, dat tegenwoordig beschouwd wordt als één van de meest perfecte voorbeelden van de barokstijl (zie afbeelding inleiding). In de 18e eeuw begon een lichtere, meer fragiele stijl, de rococo, de zwierige overdaad van de barok te verdringen. Evenals de macht van de absolute monarchen van die tijd, vertoonde de rococo een neiging tot lichtzinnigheid. Rococo komt van het Franse 'rocaille'. Het betekent rotspartij of schelp. De ongelijke schelpachtige versieringen werden vooral in interieurs gebruikt.

Schilderkunst
Veel van de beeldhouwwerken en schilderijen uit die tijd, vooral de religieuze kunst, kregen iets emotioneels dat soms diep ontroerend en soms alleen maar theatraal was. Vaak werd dit op ingewikkelde wijze vermengd met een andere genre dat men in die tijd zeer bewonderde, de neoklassieke stijl. Er waren door de vorsten academies ter bescherming en regeling van de kunst opgericht, en deze richtten zich alle op de neoklassieke stijl. Niettemin was er door de vorm en inhoud van neoklassieke onderwerpen en houdingen vaak een allesbehalve klassiek gevoel voor spanning en dramatiek. De schilderijen van de Vlaming Peter-Paul Rubens en de Italiaan Tintoretto zijn hier goede voorbeelden van. Bovendien creëerden zij, evenals de architecten van deze periode, grootscheepse werken die dikwijls met de hulp van tientallen medewerkers voltooid moesten worden.

Toneel
Bij het schrijven van toneelstukken hield men zich echter wel aan het neoklassieke ideaal van de academies. Dit gold vooral voor de stukken geproduceerd voor het hof van Lodewijk XIV. De daar geaccepteerde toneelstijl vereiste dat zowel de intrige als de personen van een stuk zich volgens bepaalde strenge 'regels' ontwikkelden. Tot de grootste Franse neoklassieke toneelschrijvers behoren Racine, Corneille en Molière.

Muziek
In de 17e en 18e eeuw onderging ook de muziek een belangrijke invloed van de barok en neoklassieke stijl. In Italië ontstond een nieuwe vorm van muziek, de opera. De aria's met hun trillers en tierelantijnen, boden op muzikaal gebied hetzelfde genoegen als andere uitingen van de uitbundige barokkunst op visueel gebied. In deze periode deed ook het grote orkest zijn intrede. Omstreeks de 18e eeuw werd er orkestrale muziek geschreven door enkele van de grootste componisten die ooit bestaan hebben: Johann Sebastian Bach in Duitsland (De Matthäuspassion is één van zijn bekendste composities); Händel in Engeland en Haydn en Wolfgang Amadeüs Mozart (1756-1791) in Oostenrijk (zie afbeelding links). Laatstgenoemde was een wonderkind, dat al als tiener kwalitatief hoogstaande muziek componeerde. Bekend zijn zijn viool- en pianoconcerten.

Protestantse kunst en architectuur

Inmiddels had zich in de protestantse landen in Noord- en Noordwest-Europa een artistieke stijl ontwikkeld die volkomen afweek van de barok en de rococo. In Engeland en Nederland bijvoorbeeld, waar meer democratie heerste, waren het eerder de burgers uit de welvarende middenklasse dan vorsten en edellieden die de toon aangaven en de kunst beschermden. Aangezien zij in hun levensopvattingen uiterst serieus waren, vonden zij dat hun kerken en woonhuizen stoer en waardig moesten zijn. Wanneer zij kunstenaars als Rembrandt (zie zelfportret links) zich zelf lieten schilderen, wilden zij een realistische weergave van zichzelf en hun omgeving. Als gevolg hiervan vertoonden kunst en architectuur in het noorden een wat meer ingehouden karakter. Misschien was deze kunst wat somberder en realistischer, maar in haar waardigheid was zij niet minder indrukwekkend dan de barok in zijn uitbundigheid.