InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > Karmijn - een korte geschiedenis van een rode kleur

Karmijn - een korte geschiedenis van een rode kleur

Karmijn - een korte geschiedenis van een rode kleur Kleuren zijn voor de mens altijd belangrijk geweest, zowel in het gewone leven als in de kunst, en de manieren om pigmenten te winnen werden vaak strikt geheim gehouden. Zo werd het rode pigment karmijn, dat wordt gewonnen uit het bloed van cochenilleluizen, eeuwenlang door de Inca's en Azteken als een grote schat beschouwd. Vóór de verovering van Zuid-Amerika werden in Europa andere schildluizen gebruikt voor de winning van de rode kleurstof.

Inhoudsopgave


Een indiaan verzamelt cochenilleluizen van de schijfcactus / Bron: José Antonio de Alzate y Ramírez (1737 – 1799)., Wikimedia Commons (Publiek domein)Een indiaan verzamelt cochenilleluizen van de schijfcactus / Bron: José Antonio de Alzate y Ramírez (1737 – 1799)., Wikimedia Commons (Publiek domein)

De kleur rood

De kleur rood was waarschijnlijk de eerste kleur waarmee de mens ging verven. Reeds in de prehistorie werd rode oker, een rood pigment dat afkomstig is van ijzerhoudend gesteente, gebruikt voor grotschilderingen. Later werden andere rode pigmenten gevonden en gebruikt, zoals kermes, meekrap en pas later, cochenille.

Middellandse zeegebied - kermes

Reeds in de vroege oudheid gebruikten de Egyptenaren, Grieken en Romeinen een rode kleurstof voor het verven van wol, leer en zijde. Deze kleurstof werd gewonnen uit de kermesschildluis Kermes vermillio (Orde: Hemiptera; Familie: Kermesidae), die op de bladeren van de in het Middellandse zeegebied inheemse kermeseik (Quercus coccifera) leven. Het pigment wordt kermes genoemd, maar ook wel karmozijn, scharlakenrood of vermiljoen. De vrouwelijke luizen leven onder een schildje en leggen daaronder ook hun eieren. Na het leggen van de eieren sterven ze. Deze schildjes met eieren werden van de bladeren verwijderd en gedroogd, waarna het pigment werd gewonnen.

West- en Zuid-Europa - meekrap

In Europa werd veel meekrap gebruikt. Meekrap komt van de meekrapplant, Rubia tinctorum en wordt gewonnen uit de gedroogde wortel. Vanaf de vijftiende eeuw was Nederland (Zeeland) de grootste producent van meekrap. De meekrap gaf verschillende soorten oranje-achtig rood, afhankelijk van het alkalinegehalte van de wortel.

Oost-Europa

In Oost-Europa leeft een andere schildluis die rood pigment bevat ondergronds op wortels van de overblijvende hardbloem (Scleranthus perennis). Dit is de Poolse cochenilleluis, Porphyrophor apolonica (Orde: Hemiptera; Familie: Margarodidae). Om het rode pigment te winnen, moesten de planten uitgegraven worden. De luizen werden gedood in kokend water of azijn en dan gedroogd, waarna het pigment werd geëxtraheerd.

De cochenilleluis op schijfcactusDe cochenilleluis op schijfcactus

Zuid-Amerika - karmijn

De Mexicaanse cochenilleluis

Beide eerdergenoemde schildluizen werden in veel mindere mate gebruikt na de verovering van Zuid-Amerika en de ontdekking van de Mexicaanse cochenilleluis, Dactylopius coccus (Orde: Hemiptera; Familie: Dactylopiidae), die behalve in Zuid-Amerika ook in Mexico voorkomt en uit wiens bloed het prachtige karmijnrode pigment kon worden gewonnen. Vanaf 1554 werden deze luizen massaal in Europa geïmporteerd, vooral toen bleek dat ze ook in bepaalde delen van Europa, vooral op de Canarische eilanden, goed gekweekt konden worden op de eveneens geïmporteerde en goed gedijende schijfcactus, Opuntia ficus-indica. Bovendien bevat deze luis een hoger gehalte aan pigment dan de Europese soorten.
De schijfcactus, <I>Opuntia</I>De schijfcactus, Opuntia
Winning van karmijn
Deze kleurstof wordt nog steeds gebruikt, en om die te winnen worden de luizen met de hand (met handschoenen tegen de fijne stekels!) van de cactus afgeschept, waarna ze geplet worden en het bloed eruit gefilterd. Omdat het verkregen pigment niet kleurvast is, moet aluin of tin worden toegevoegd. De verkregen kleurstof wordt karmijn genoemd (niet te verwarren met karmozijn, welk pigment afkomstig is van de eerdergenoemde kermesschildluis).

Tegenwoordig gebruik van karmijn

Het karmijn van de cochenilleluis wordt nog steeds gebruikt in lippenstift en andere cosmetica, in aquarelverf en olieverf, en ook in voedingsmiddelen zoals snoep en alcoholische dranken, waarin het als E120 wordt aangeduid. Tegenwoordig zijn er echter synthetische vervangers voor het cochenillekarmijn die veel kleurvaster zijn en steeds vaker worden die ook in levensmiddelen gebruikt ter vervanging hiervan.
© 2016 - 2019 Vazzie, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
E120 - Karmijnzuur (en het verband met hyperactiviteit)E120 - Karmijnzuur (en het verband met hyperactiviteit)Karmijnzuur is de kleurstof die bekend staat onder het E-nummer E120. De stof wordt veelvuldig gebruikt in diverse voedi…
E-nummer: E120 (Karmijn)In de voedselindustrie zijn talloze productnamen afgeschermd. Ze krijgen een 'moeilijke' naam of worden vernoemd onder e…
Luizen op je lippen: over kleurstof CI 75470Luizen op je lippen: over kleurstof CI 75470Lippenstiften met roodachtige tinten worden gekleurd met Cochenille: een natuurlijke, rode kleurstof die afkomstig is va…
De geneeskracht van meekrapDe geneeskracht van meekrapVan oorsprong groeit meekrap alleen in Turkije en een deel van het Middellandse Zeegebied. De plant wordt 60 tot 90 cent…
Vieze ingrediënten in alledaags etenVieze ingrediënten in alledaags etenGeplette luizen, bevergeil en luizenpoep. Het zit allemaal in je eten. Zonder dat we het beseffen, eten we vaak de meest…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Makamuki0, Pixabay
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Karmijnzuur
  • http://ijabbr.com/article_7910_370fe39dcc729cd29e156fc63aed839b.pdf
  • http://www.mekenart.com/CMS/docs/7949_1358091064.pdf
  • http://www.natuurinformatie.nl/nnm.dossiers/natuurdatabase.nl/i003146.html
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Rode_oker
  • http://www.natuurinformatie.nl/nnm.dossiers/natuurdatabase.nl/i003136.html
  • Afbeelding bron 1: José Antonio de Alzate y Ramírez (1737 – 1799)., Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Karmijn - een korte geschiedenis van een rode kleur"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Vazzie
Gepubliceerd: 25-07-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 8
Schrijf mee!