InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Kunst > N.V. Plateelbakkerij Zuid Holland

N.V. Plateelbakkerij Zuid Holland

N.V. Plateelbakkerij Zuid Holland In 1898 werd in Gouda de plateelbakkerij 'Zuid-Holland, Estié & Co' opgericht door Egbert Estié, die van oorsprong plateelschilder was en Adrianus Jonker, die twee aardewerkfabrieken in Gouda bezat, waar gebruiksaardewerk werd vervaardigd. De stad Gouda staat al eeuwen bekend om de vele aardwerkfabrieken, waar vanaf de 17de eeuw kleipijpen en gebruiksaardewerk werd geproduceerd. De verkoop van kleipijpen werd in de 19de eeuw langzamerhand steeds minder, daarom was de komst van deze fabriek met een nieuw product: sieraardewerk, een uitkomst.

Modellen en Decors

De eerste jaren lijken de producten, zowel de modellen als decors, sterk op het aardewerk van de 'Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg', de firma Wed. Brantjes & Co en het Delfts aardewerk van 'De Porceleyne Fles'. Een reden daarvan kan zijn dat Egbert Estié in 1895 samen met de weduwe N.S.A. Brantjes de sieraardewerkfabriek 'Wed. Brantjes & Co' in Purmerend had opgericht en daar tot in 1897 werkte. Verder hadden veel schilders en ontwerpers van de plateelbakkerij Zuid-Holland, zoals W.P. Hartgring, Th.A.C. Colenbrander, D. Harkink en J. Gidding, eerder voor de Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg of De Porceleyne Fles gewerkt.

De fabriek maakte aardewerk met een aantal traditionele decors zoals: landschappen, zeetaferelen en portretten in de stijl van het Delfts blauw-wit of polychroom aardewerk.
Een ander decor: decor porselein, had verfijnd geschilderde motieven met zachte kleuren op een witte ondergrond. Dit decor werd bij het merk aangeduid met een P van porselein, het is geïnspireerd op het eierschaalporselein van de Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg, alleen werd het hier op aardewerk toegepast.
Het decor Gouda, bestond uit gestileerde vrij donker gekleurde bloemmotieven, soms met vogels of vlinders, op een eveneens wat donker gekleurde ondergrond, bruin of groen, met een glanzend glazuur. Uit dit decor vormde zich na een aantal jaar een eigen stijl, die ook in het buitenland erg geliefd werd.

Bron: VuurvliegBron: Vuurvlieg

Mat-glazuur en Rhodian-glazuur

In 1903 verliet Adrianus Jonker het bedrijf en veranderde het in een N.V. (naamloze vennootschap). Egbert Estié moest in 1905 door vele schulden ook stoppen, het bedrijf werd toen overgenomen door de familie Hoyng, de grootste aandeelhouder, met in 1908 W.A. Hoyng als directeur. Het bedrijf werd steeds meer marktgericht, maar bleef zich door het aantrekken van kunstenaars en plateelschilders eveneens vernieuwen en ontwikkelen. De ontwerper, schilder en chemicus D. Harkink (1862-1953) kwam in 1901 bij de fabriek werken en ontwikkelde in 1909 een nieuw glazuur en glazuurtechniek.

Door het mat-glazuur samen met de nieuwe techniek het voorbrand-schilderen te gebruiken, kon het decor in één keer dekkend worden aangebracht op het voorgebrande mat-glazuur, waarna het samen werd gebakken. Het resultaat van deze combinatie werd ook wel 'Rhodian-glazuur' genoemd.
Het mat-glazuur werd als eerste gebruikt bij decor Damascus, en het Rhodian-glazuur bij decor Rhodian. Beiden soorten decors waren geïnspireerd op 16de en 17de eeuwse aardewerkdecors uit o.a. Turkije en Perzië.
Daarna kregen tevens andere decors , zoals decor Gouda, het mat-glazuur.

Decor <I>Corona</I> / Bron: VuurvliegDecor Corona / Bron: Vuurvlieg

Kunstenaars, ontwerpers en plateelschilders

Een aantal kunstenaars en ontwerpers werden aangetrokken om nieuwe decors te ontwerpen die met het nieuwe mat-glazuur en de glazuurtechniek op het aardewerk zouden worden uitgevoerd.
W.P. Hartgring (1874-1940) ontwerper en plateelschilder, werkte vanaf 1907 bij de Plateelbakkerij Zuid Holland en ontwierp rond het jaar 1908 nieuwe decors voor het type decor porselein, die met NP (nieuw porselein) werden gemerkt. Verder ontwierp hij de decors MB (mat-bloemen) en MV (mat-vogel) met mat-glazuur en het decor Corona met Rhodian-glazuur, waar veel belangstelling voor kwam.

Ontwerp: Colenbrander / Bron: VuurvliegOntwerp: Colenbrander / Bron: Vuurvlieg
Th.A.C. Colenbrander (1841-1930), kunstenaar, architect, ontwerper en plateelschilder, was al bekend door zijn werk bij de Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg, toen hij in 1912 werd gevraagd bij de Plateelbakkerij Zuid Holland te komen werken. Hij ontwierp nieuwe decors die op de al bestaande aardewerkmodellen werden geschilderd. De plateelschilder W. van Ham zorgde voor het schilderwerk van bijna alle ontwerpen van Colenbrander bij deze fabriek. Een jaar later stopte Colenbrander hier zijn werkzaamheden, omdat hij niet tevreden was over de resultaten die het nieuwe glazuur en de glazuurtechniek brachten.

H.L.A. Breetvelt (1864-1923), was kunstenaar, ontwerper en plateelschilder. Hij werkte eerst een korte tijd bij de Plateelbakkerij Zuid Holland, tussen 1900 en 1902. Breetvelt ontwierp toen vooral decors in de stijl van het Delftse blauw-wit aardewerk. Vanaf 1902 tot 1906 werkte hij voor de aardewerkfabriek 'Société Céramique' in Maastricht en daarna een aantal jaren als artistiek leider bij 'Porceleinfabriek De Kroon' in Naaldwijk. In 1916 werd hem gevraagd terug naar de Plateelbakkerij Zuid Holland te komen. Net als Colenbrander kreeg hij een eigen werkkamer in de fabriek, de plateelschilder D. van der Starre was zijn assistent. Hij ontwierp een groot aantal decors voor unica's, waarvan hij er ook veel zelf schilderde. Het meeste aardewerk van Breetvelt werd met mat-glazuur geglazuurd. Zijn decoraties bestonden veelal uit veelkleurige bloemmotieven die hij in het begin naturalistisch en gestileerd en later geheel abstract weergaf.

Andere ontwerpers en plateelschilders voor de Plateelbakkerij Zuid Holland waren onder meer: L.J. Muller, J.W. Gidding, W.G.F Jansen, Th. Verstraten, J. Schonk.

Ontwerp: Etha Lempke / Bron: VuurvliegOntwerp: Etha Lempke / Bron: Vuurvlieg

Plastiek

Naast sieraardewerk werden er bij de Plateelbakkerij Zuid Holland ook gebruiksaardewerk en plastieken gemaakt. Enkele bekende ontwerpers van serviezen en plastieken bij deze fabriek waren C.J van der Hoef en Etha Lempke.
De serviezen van C.J van der Hoef (1875-1933), die vanaf 1926 voor de fabriek werkte, hadden vaak een witte of lichte kleur ondergrond, met een decor van meestal een aantal kleine geometrische patronen in zwart-wit of zwart met een andere kleur. Daarnaast ontwierp hij plastieken van dierfiguren, zoals een steenbok, olifant, kat of hert, die geheel wit of zwart geglazuurd waren.

Etha Lempke (1909-1991) was in ongeveer 1928 bij de plateelbakkerij komen werken. Ze was ontwerpster van sieraardewerk en gebruiksaardewerk, maar kreeg vooral bekendheid door haar plastieken. Het waren wit geglazuurde kleine plastieken, van over het algemeen sportende of dansende vrouwfiguren.

Merktekens

Het merkteken van de plateelbakkerij bestond uit de tekst en naam van de fabriek: 'Zuid-Holland, Gouda', of 'Made in Zuid-Holland', fabrieksmerk het Lazaruspoortje, een jaarletter of jaarteken, de initialen van de ontwerper en/of schilder en soms het type decor. Breetvelt signeerde zijn werk tussen 1900 en 1902 met HB en dat uit de periode 1916-1923 met zijn achternaam voluit. De ontwerpen van Colenbrander zijn niet gemerkt met een Lazaruspoortje, maar met een H (deze staat voor Hoyng, Harkink en Holland) en de Nederlandse vlag.

Bron: VuurvliegBron: Vuurvlieg

Crisis

Door een grote staking van de werknemers in 1927 en de economische wereldcrisis, die rond diezelfde tijd begon in Amerika en wat later ook in Nederland ontstond, ging het niet goed met de fabriek, veel plateelschilders werden ontslagen. Het gevolg was dat vanaf die tijd de decors eenvoudiger en de glazuren van mindere kwaliteit werden.
In 1930 werd het bedrijf het predicaat Koninklijk toegekend. Eind jaren 30, ging het met de economie weer wat beter, maar niet met de Koninklijke Plateelbakkerij Zuid Holland, daarom richtte het bedrijf zich toen meer op gebruiksaardewerk in plaats van sieraardewerk. De directeur W.A. Hoyng overleed in 1954, met de fabriek ging het steeds slechter, in 1965 volgde uiteindelijk het faillissement.

Gouds plateel

De Plateelbakkerij Zuid Holland was de eerste en de grootste aardewerkfabriek in Gouda, die begon met het vervaardigen van sieraardewerk. Pas een aantal jaren later begonnen andere aardewerkfabrieken in Gouda met het vervaardigen van sieraardewerk, de fabrieken: Regina, Ivora en Zenith rond 1915 en Goedewaagen na 1919. Daarbij komt, dat de eigen stijl die Plateelbakkerij Zuid Holland had ontwikkeld, deze fabrieken als voorbeeld dienden.
'Gouds plateel' is tegenwoordig een verzamelnaam voor het sieraardewerk uit alle Goudse aardewerkfabrieken, uit het begin van de 20ste eeuw.

Lees verder

© 2014 - 2018 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De kunstenaar BreetveltDe kunstenaar BreetveltHenri Leonardus August Breetvelt werd geboren in 1864 te Delft. Hij werkte voornamelijk als ontwerper van sieraardewerk…
Keramiek en keramische kunstKeramiek en keramische kunstHet woord keramiek komt van het Griekse keramos wat drinkvat of aardewerkvat betekent. De naam keramiek wordt hoofdzakel…
De kunstenaar ColenbranderDe kunstenaar ColenbranderTheodoor Christiaan Adriaan Colenbrander (zijn initialen: Th.A.C.) werd geboren op 31 oktober 1841 in Doesburg, een klei…
Arnhemsche FayencefabriekArnhemsche FayencefabriekIn 1907 richtten de broers Klaas en Jacob Vet in Arnhem een aardewerkfabriek op, de 'N.V. Arnhemsche Fayencefabriek'. Er…
N.V. Haagsche Plateelbakkerij RozenburgN.V. Haagsche Plateelbakkerij RozenburgDe aardewerkfabriek 'N.V. Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg' was een van de eerste fabrieken in Nederland, die eind 19d…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Vuurvlieg
  • 'Van decor naar design, kunstenaars in de Goudse aardewerkindustrie 1898-1940', Museum het Catharina Gasthuis, Gouda
  • 'Nederlands keramiek vanaf de Jugendstil tot 2000', W.D.H. Spijker
  • 'Gouds plateel', Karin Gaillard
  • 'Nederlandse keramiek- en glasmerken 1880- 1940', M. Singelenberg- van der Meer
  • 'Art Nouveau en art deco in Nederland', Frans Leidelmeijer en Daan van der Cingel
  • Afbeelding bron 1: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 2: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 3: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 4: Vuurvlieg
  • Afbeelding bron 5: Vuurvlieg

Reageer op het artikel "N.V. Plateelbakkerij Zuid Holland"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reacties

A. M. Pijnakker, 27-07-2017 19:31 #3
Waarschijnlijk al 70 jaar in de familie, een jeneverkruik 2655 landela van pottenbakkerij zuid holland met lazaruspoortje. Hier onder het nummer 2831, links <> en rechts de letters pw. Oorspronkelijk behorend bij een complete set van groot vierkant bord met hetzelfde bloemmotief en dito dinkbekertjes, heb hier nog een foto van. Bloemen, geel en blauw op een witte ondergrond met bruine blaadjes en takjes, mat glazuur. De vorm is vierkant, naar boven breder uitlopend met een nek voor een kurk, in bijbehorend bolletje. Op internet vind ik niets over de ouderdom, de ontwerper / schilder en de eventuele waarde van deze mooie, geheel gave kruik. Heeft u informatie voor mij, ik zou u zeer dankbaar zijn.

Dianne Estié, 17-05-2015 11:45 #2
Ik had een vraag over een hele oude tabak, s pot. Doe van julli afkomstig is aan de logo te zien. Ik kan u foto.s toesturen

Vriendelijke groet D Estié

Ger Crutzen, 06-01-2015 17:09 #1
Ik heb een aantal wit aardewerk objecten met een sticker "Zenith Ao 1749" en een blauw ingebrand merkteken: kroon met daaronder de initialen ZG of GZ en een nummer. Kunt u mij inlichten over de herkomst, soort aardewerk etc.? Reactie infoteur, 10-01-2015
“Plateelbakkerij Zenith” was net als de “Plateelbakkerij Zuid-Holland” gevestigd in Gouda.
Informatie over uw aardwerk kunt u wellicht vinden in het boekje: “Nederlandse Keramiek-en glasmerken 1880-1940” van M. Singelenberg- van der Meer.

Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 21-09-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Kunst
Special: Nederlands sieraardewerk
Bronnen en referenties: 11
Reacties: 3
Schrijf mee!