InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Taal > Bijbelse spreekwoorden en uitdrukkingen

Bijbelse spreekwoorden en uitdrukkingen

Van alle boeken is de Bijbel het meest vertaalde boek. Vanaf de eerste Nederlandse bijbel van 1477 tot de laatste van 2004 zijn er in Nederland een groot aantal protestantse en een veel kleiner aantal katholieke bijbelvertalingen verschenen. Al die vertalingen hebben invloed uitgeoefend op de Nederlandse taal, maar de Statenvertaling uit 1637 was van alle vertalingen de meest gezaghebbende. De vertaling heeft heel veel spreekwoorden en uitdrukkingen in het Nederlands gebracht.

De Statenvertaling

De gangbare bijbelvertaling vóór de Statenvertaling was de Deux-Aes-vertaling uit 1562. Omdat deze vertaling een bewerking van de Duitse Lutherbijbel was, vond de Nationale Synode te Dordrecht dat er een nieuwe vertaling moest komen, die uit de grondtalen Hebreeuws en Grieks werd vertaald.

De Synode besloot om het vertaalwerk door meer dan 1 persoon te laten doen: er werden 6 mensen aangewezen voor het vertalen, 3 voor het Oude Testament en 3 voor het Nieuwe. Zij moesten taalkundig en theologisch onderlegd zijn, maar ook ‘mannen van een godzalige levenswandel’. Ze kregen tijdelijk ontheffing van hun ambten en bedieningen om al hun aandacht aan het vertaalwerk te kunnen besteden. Ook moesten ze in een academische stad gaan wonen, zodat ze een goede bibliotheek ter beschikking hadden en de raad der hoogleraren konden raadplegen.

De kerkgangers waren gewend aan de Deux-Aes-vertaling en hadden helemaal geen behoefte aan een nieuwe vertaling. Ook de Staten-Generaal zagen het nut van een nieuwe vertaling niet in. Er werden brieven geschreven door hoogopgeleiden, die op de noodzaak van een nieuwe vertaling hamerden. Uiteindelijk stemden de Staten-Generaal ermee in om de kosten voor het vertaalwerk, zoals salaris, huiskosten en reiskosten voor de vertalers, te voldoen. Omdat de Staten-Generaal de vertaling financieel mogelijk hadden gemaakt, werd de vertaling aan hen opgedragen en werd de vertaling bekend als Statenvertaling (SV). Op 16 september 1637 verscheen de eerste uitgave van de Statenvertaling, waarna er nog vele drukken kwamen die de ontwikkelingen van het Nederlands tot op zekere hoogte volgden.

De taal van de Statenvertaling

Omdat er in de tijd dat de Statenvertaling gemaakt werd nog geen Nederlandse standaardtaal was, bestaat de vertaling uit verschillende dialecten. De vertalers probeerden ouderwetse taal en de populaire taal van die tijd te vermijden: het ouderwetse woord zweer van de Deux-Aes-vertaling vervingen zij door schoonvader en het populaire woordje jij hielden zij uit de vertaling. In die tijd was in veel dialecten de laatste 'e' van het woord Heere al weggevallen, maar de Statenvertalers hielden aan de slot-e vast. Dat is lang zo gebleven. Zelfs toen de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004 'Heer' wilde spellen, werd er geprotesteerd.

De statenvertalers bleven dicht bij de brontalen Hebreeuws en Grieks, waardoor de vertaling vol staat met zogenoemde 'Hebraïsmen' en 'Graecismen'. In Genesis 1:4 begint het al met 'En God zag het licht, dat het goed was' (En God zag, dat het licht goed was), waarbij de woordvolgorde van het Hebreeuws letterlijk is overgenomen. Het Grieks kent veel deelwoorden, die door de statenvertalers overgenomen zijn: 'nedervallende', 'zeggende', 'gedoopt zijnde'.

Spreekwoorden en uitdrukkingen

Bij het ontlenen van spreekwoorden en uitdrukkingen wordt een verschil gemaakt tussen spreekwoorden en uitdrukkingen die letterlijk in de tekst staan en die ontleend worden aan een bijbelverhaal.

Iedereen kent de constructie 'de ramp der rampen', waarbij wordt aangegeven dat de bedoelde ramp de ergste ramp is van alle rampen ooit. Deze uitdrukking komt rechtstreeks uit het Hebreeuws en de Statenvertalers hebben de constructie overgenomen. In de vertaling staat bijvoorbeeld: 'een knecht der knechten', (de beste knecht van alle knechten) 'God der goden', 'HEERE der heeren' en 'ijdelheid der ijdelheden'. In het Nederlands is de constructie heel productief: 'de tocht der tochten', 'de vraag der vragen', 'de tekst der teksten'. De uitdrukking 'goed zijn in iemands ogen' is ook heel bekend en komt ook uit het Hebreeuws.

De uitdrukking 'ben ik mijn broeders hoeder?' staat letterlijk in Genesis 4:9 en ook de uitdrukking 'de geest is wel gewillig, maar het vlees is zwak' is een rechtstreekse ontlening, uit Matteüs 26:41. Deze uitdrukkingen staan ook in andere bijbelvertalingen dan de Statenvertaling, maar door het gezag van de Statenvertaling zijn ze in onze standaardtaal terecht gekomen.

Het spreekwoord 'Weten waar Abraham de mosterd haalt' (op de hoogte zijn) is een voorbeeld van een ontlening uit een bijbelverhaal. In Genesis 22:1-4 wordt het verhaal beschreven van Abraham die zijn enige zoon Izaäk moet offeren. Izaäk vraagt waar het offer is, waarop Abraham tegen de jongen zegt: ‘God zal in een brandoffer voorzien’. Een verklaring is dat lezers hebben gedacht dat Abraham naar brandhout zocht. Het woord voor 'brandhout' of 'takkenbos' was in die tijd 'mutserd'. Toen dat woord minder bekend werd, is men 'mosterd' gaan zeggen.

de Gooijer noemt in zijn De invloed van de Statenvertaling op het Nederlands twee nu onbekende, maar leuke uitdrukkingen die aan een bijbelverhaal ontleend zijn: 'Met zijn tien geboden eten' (ontleend aan Exodus 34:28) en 'Iemand op zijn tabernakel geven' (ontleend aan 2 Corintiërs 5:1). Beter bekende spreekwoorden en uitdrukkingen die hij noemt zijn:

  • 'Hij heeft Abraham gezien' (Johannes 8:57),
  • 'Het ene doen en het andere niet nalaten' (Matteüs 23:23),
  • 'Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook aan een ander niet' (Matteüs 7:12),
  • 'Gewogen, maar te licht bevonden' (Daniël 5:27)
  • 'Oog om oog, tand om tand' (Exodus 21:24).

Van Delden in Spreekwoorden en zegswijzen uit de bijbel noemt:

  • 'op twee gedachten hinken' (1 Koningen 18:21)
  • 'aalmoes' (Matteüs 6:2)
  • 'oogappel' ((Psalm 17:8)

Tenslotte noemen Van Dalen-Oskam en Mooijaart in Bijbels lexicon: Woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu:

  • 'zoekt en gij zult vinden' (Matteüs 7:7)
  • 'iemand de woorden in de mond leggen' ((Exodus 4:15)
  • 'een hond keert terug tot zijn eigen braaksel' (2 Petrus 2:22)

Er zijn nog veel meer Nederlandse spreekwoorden en uitdrukkingen die oorspronkelijk bijbels zijn, maar het is onmogelijk om ze in dit artikel allemaal te noemen. Het is boeiend om te ontdekken dat zoveel spreekwoorden en uitdrukkingen die zo 'Nederlands' lijken, eigenlijk helemaal niet Nederlands zijn, maar uit het Hebreeuws en Grieks van de oorspronkelijke Bijbel komen.
© 2008 - 2019 Emmetje, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Spreekwoorden over appels in de Nederlandse taalSpreekwoorden over appels in de Nederlandse taalAppels, we vinden deze vruchten zo gewoon. Dit fruit maakt deel uit van onze Nederlandse (eet)cultuur. Zo gewoon en al z…
Buitenlandse spreekwoordenBuitenlandse spreekwoordenDe nederlandse taal kent vele spreekwoorden. Hele bekende zoals:"Na regen komt zonneschijn". En spreekwoorden die nauwel…
Schoenen: ons dagelijks schoeisel in spreekwoordenSchoenen: ons dagelijks schoeisel in spreekwoordenDe schoenen, waarop wij iedere dag lopen, zijn in onze spreekwoorden terecht gekomen. Lang voordat opiniepeilingen en st…
Dementie en taal: spreekwoorden in activiteitenDementie en taal: spreekwoorden in activiteitenMet mensen met dementie kan het leuk en zinvol zijn om taalactiviteiten te doen. Ook als hun spreektaal door bijvoorbeel…
Nederlandse SpreekwoordenSpreekwoorden zijn op zichzelf staande uitdrukkingen die wijsheden bevatten. Ze zijn ontstaan in de volksmond en doordat…
Bronnen en referenties
  • Bruin, C.C. de (1937), De Statenbijbel en zijn voorgangers, Leiden. Delden, J. van (1982), Spreekwoorden en zegswijzen uit de bijbel, Utrecht. Gooijer, A.C. de (1962), De invloed van de Statenvertaling op het Nederlands, Den Haag. Sijs, N. van der (2004), Taal als mensenwerk: het ontstaan van het ABN, Den Haag. Sijs, N. van der (2004), ‘Bijbelse sporen in het Nederlands. De invloed van de Statenvertaling en haar voorgangers’, in: Onze Taal, 73e jaargang oktober, Den Haag.

Reageer op het artikel "Bijbelse spreekwoorden en uitdrukkingen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Emmetje
Laatste update: 25-01-2008
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 1
Schrijf mee!