Het Urker dialect

Het Urker dialect wordt gesproken op het voormalig eiland Urk en is het meest vitale dialect van Nederland omdat iedereen op Urk het nog met elkaar spreekt. Er is de loop van de jaren veel onderzoek gedaan naar Urk, de Urkers en het dialect van Urk.

Fonologie

Het dialect kent tien vocalen - (samengestelde) klinkers - die in een korte en een lange vorm voorkomen. Dit verschil in lengte is bepalend voor de betekenis van een woord. Zo betekent Ik kiek (kort) Ik kijk en is ik kiek (de lange vorm) de verleden tijd van kijken. Omdat het Urkers een overgangsdialect is tussen het West-Fries en het Nedersaksisch draagt het kenmerken van beide dialecten met zich mee, maar ook enkele unieke klanken. Er is toen Urk nog een eiland was veel onderzoek gedaan naar het dialect. Dit onderzoek werd gedaan door mevrouw L.Kaiser. Zij ontdekte dat de significante lengte van de klinkers betekenis onderscheidend werkte.

De klankwetten voor het Urkers zijn zeer gecompliceerd en onregelmatig. In veel woorden waar het Standaardnederlands ij en ui heeft en het Sallands ie en uu, heeft het Urkers de klanken ee en eu. Dit wordt verklaard uit de theorie van de Hollandse expansie: In de zeventiende eeuw begon het Hollands de ie en uu voor de zuidelijke ij en ui in te ruilen. Deze prestigieuze streektaal had zijn invloed op de Zuiderzeedialecten, bijvoorbeeld door Amsterdamse handelaren. De klanken ee en eu zijn tussenfasen in die overgang, die het Amsterdams in de zeventiende eeuw moet hebben gehad.

Urker schrift

Er zijn maar weinig geschreven teksten van het Urkers gevonden. De oudste stamt uit 1870 en is een vertaling van het bijbelverhaal over de verloren zoon. Er bestaat geen eenduidige afspraak over hoe het Urkers geschreven dient te worden, maar de dialectkring heeft hiervoor wel enkele regels vooropgesteld.Enkele lettercombinaties die gebruikt worden in het Urker schrift zijn ao en ae. Sommigen schrijven deze klanken ook als oa en ea, maar de dialectkring ondersteunt het schrift van ae en ao. Voor de andere Urker vocalen zijn geen aparte lettercombinaties of letters. Daarvoor gebruikt men meestal de u of e en moet uit de context van het woord blijken hoe het uitgesproken moet worden.

Grammatica

Er is discussie over of het Urkers een Frankisch of een Saksich dialect is. Saksische elementen zijn het zwakke prefix e- in plaats van ge- in voltooide deelwoorden (ewarekt), de verkleuring van aa naar oa en de duidelijke uitspraak van de -n. Typisch Frankisch is het eenheidsmeervoud op -en (en niet op -t; wiej wareken). Umlaut in verkleinwoorden komt voor, maar niet als regel.

Om te kijken of iemand het Urkers machtig is moet men de zin: "Een kweeuwkien mit gerespelde keaze" proberen correct uit te spreken. Het betekent een beschuitje met geraspte kaas.
© 2006 - 2021 Hendrik, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming is vermenigvuldiging verboden. Per 2021 gaat InfoNu verder als archief, artikelen worden nog maar beperkt geactualiseerd.
Gerelateerde artikelen
Urk, dorp met een hartUitwaaien onder de vuurtoren met zicht op de Zuiderzee, genieten van een lekkerbekje in één van de gezellige restaurants…
De Italiaanse taalCiao! Een welbekend Italiaans woord. Het Italiaans maakt deel uit van de groep Romaanse talen, waar onder andere ook het…
Opvoedingsdilemma: Gronings of Nederlands?Opvoedingsdilemma: Gronings of Nederlands?Gronings, het dialect dat gesproken wordt in de provincie Groningen en in de kop van Drenthe, kampt nog altijd met een n…
Barranquenho, een Portugees binnenlands dialectBarranquenho, wat is dat? Het is een dialect dat gesproken wordt door ongeveer 1.825 mensen in het zuidoosten van Portug…

Hiërogliefen oud Egyptisch beeldschriftHiërogliefen oud Egyptisch beeldschriftHiërogliefen zijn een oud Egyptisch beeldschrift. Schrifttekens in de vormen van mensen, dieren of dingen worden hierbi…
Bronnen en referenties
  • http://dialectkring.opurk.nl/
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Urkers
Hendrik (32 artikelen)
Laatste update: 16-04-2010
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 2
Per 2021 gaat InfoNu verder als archief. Het grote aanbod van artikelen blijft beschikbaar maar er worden geen nieuwe artikelen meer gepubliceerd en nog maar beperkt geactualiseerd, daardoor kunnen artikelen op bepaalde punten verouderd zijn. Reacties plaatsen bij artikelen is niet meer mogelijk.
Schrijf mee!