Sinterklaas vroeger, nu en de variaties per streek

Sinds de 13e eeuw is de viering van Sinterklaas in West-Europa algemeen en is hij de meest aanbeden heilige en patroon. Dat wil zeggen, beschermer van scholieren, huwbare jeugd, kooplieden, zeelieden, reizigers etc. Oorspronkelijk werd zijn sterfdag gebruikt om voedsel en gebruiksartikelen uit te delen aan de arme jeugd. Nu is het een algemeen feest voor jong en oud met een duidelijk commercieel belang. In diverse streken en landen zijn er allerlei variaties op het sinterklaasfeest.

Sinterklaasviering in de middeleeuwen

In de middeleeuwen werd er vóór de feestdag (sterfdag) van de heilige Sint-Nicolaas van Myra (6 december) uit de arme kinderen van een stad een kinderbisschop gekozen, alsmede een groot aantal assistenten. Dit waren uitsluitend jongens. Deze jongens kregen tot 28 december voedsel en geschenken, waaronder schoenen. De overige kinderen kregen geld en een vrije dag op 6 december om het feest uitgebreid te kunnen vieren. Het oudste bewijs hiervoor in ons land is te vinden in een stadsrekening van Dordrecht uit 1360. Later gaat men alle arme kinderen trakteren. Dat ontwikkelde zich tot een algemeen volksgebruik, waarin schoeisel als vindplaats van snoep en geschenken een grote rol ging spelen. Hier komt dus het traditionele 'zetten van de schoen' bij de schoorsteen vandaan.

Van kinderfeest tot commerciële traditie

Sinds het eind van de 15e eeuw werden er begin december sinterklaasmarkten gehouden, die tot in de 19e eeuw traditie waren. Hiertegen was overigens best veel weerstand in verband met het rooms-katholieke aspect. De Kerkhervorming uit de 16e eeuw, waarbij de macht van de Rooms-katholieke kerk steeds verder afbrokkelde en de calvinisten of protestanten steeds meer invloed kregen, speelde hierbij natuurlijk een grote rol. Het feest werd in de grote steden vaak opgeluisterd met een kermis. Dat leidde vaak tot relletjes en dronkenschap. In de 17e eeuw is er zelfs een kinderopstand geweest tegen het verbod op het sinterklaasfeest. De jeugd kreeg toen haar zin, maar de sinterklaasmarkten op de openbare weg werden uiteindelijk verboden. Het feest werd alleen in de huiselijke kring gevierd als kinderfeest. In de 19e eeuw duikt de bisschop weer in het openbaar op. In 1888 is er sprake van een sinterklaasintocht in Venray. De eerste officiële intocht in Amsterdam stamt uit 1934. Van lieverlede gingen ook volwassenen meedoen met het feest, vooral in de periode van het economisch herstel na de Tweede Wereldoorlog. Inmiddels is Sinterklaas niet meer weg te denken, niet in het minst vanwege het commerciële aspect. Pakjesavond was voor de Tweede Wereldoorlog geen algemeen verschijnsel. De crisisjaren speelden daarin een grote rol. De toenemende welvaart na de oorlog bood echter meer ruimte voor een geefcultuur, een geschenkenfeest in het kader van het oer-Hollandse sinterklaasfeest. Pakjesavond is vooral een Nederlands fenomeen. In België kent men zoiets niet. Daar wordt gebruikelijk de ochtend van de zesde december uitgekozen als pakjesochtend. Hierbij worden geen liedjes gezongen.

Variaties op het sinterklaasfeest in Nederland

Het sinterklaasfeest wordt in heel Nederland en België gevierd, met uitzondering van het Friese plaatsje Grouw, waar men op 21 februari Sint Piter viert. Ook op de Waddeneilanden wordt naast Sinterklaas nog een ander feest gevierd. Hier viert men rond 5 december 'Sunterklaas' of 'Sunneklaas'. Met name op Ameland een traditioneel feest, dat stamt uit vroegere tijden. Van oudsher is dat het feest van het verjagen van de geesten. In de straten lopen de mannen gemaskerd en verkleed als 'Sunneklazen', 'Klaasomes', 'Sunderums' of 'Sunterklazen' rond. Vrouwen en kinderen worden geacht binnen te blijven. Wie buiten komt krijgt 'slaag'. De uitdaging is natuurlijk om toch naar buiten te gaan en de mannen te ontwijken. Op Texel wordt, precies een week na het sinterklaasfeest, het feest 'Ouwe Sunderklaas' gehouden. Verkleed en gemaskerd voeren de dorpsbewoners op straat toneelstukjes op, waarin gebeurtenissen van het achterliggende jaar op de hak worden genomen (zie foto).

Sinterklaas in de rest van Europa

Het sinterklaasfeest wordt ook in de rest van Europa in verschillende vormen gevierd. Van Frankrijk en Bulgarije tot Italië en de Oekraïne. In het Noord-Franse Lotharingen bijvoorbeeld wordt het gevierd op 6 december. Sint-Nicolaas is de beschermheilige van deze streek. Zijn hulp heet Père Fouettard (de zweepvader) en is een roodharige man met een woeste rode baard en een grote mantel met hoofdkap. Père Fouettard heeft, zo gaat het verhaal, drie kinderen afgeslacht en Sinterklaas heeft ze weer tot leven gebracht, waarna Père Fouettard de knecht van de goedheiligman werd. Père Fouettard strafte stoute kinderen met de zweep. In het Duitstalige deel van Zwitserland heet hij St. Nikolaus, Samichlaus of Santiglaus en zit hij op een ezel. De knecht heet Schmutzli. Er worden rijmpjes opgezegd in plaats van liedjes gezongen. Bovendien komt hij niet uit Spanje maar uit het bos. In Oostenrijk viert men het feest van Nicolo en zijn helpers heten krampussen en dossen zich uit als duivels (zie foto). In de Duitse stad Bremen tenslotte, vieren de kinderen op 6 december het feest van Sünnerklaas. Een Zwarte Piet is er niet bij. De kinderen lopen van winkel tot winkel, waarbij ze liedjes zingen en rijmpjes opzeggen. Daarvoor krijgen ze cadeautjes.