De Renaissance: De Eeuw der Ontdekkingen

De Renaissance was niet alleen een periode van onbegrensde artistieke scheppingskracht en intellectuele prestaties, maar ook het tijdperk van boeiende ontdekkingsreizen en verkenningen. Geïnspireerd door de avontuurlijke geest van de Renaissance en financieel gesteund door Europese heersers die hoopten hun machtsgebied uit te breiden, gingen dappere mannen op weg naar het onbekende overzee.

De Portugese ontdekkingsreizigers

De eerste echte pioniers uit de grote Eeuw der ontdekkingen waren Portugese zeelieden, onder het beschermheerschap van prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460). Het resultaat van hun eerste reizen in het begin van de 15e eeuw was een weg over zee naar de westkust van Afrika. Dit was een belangrijke mijlpaal, want nu kreeg men de kans op een andere manier die kuststrook, met zijn goud- en slavenhandel, te bereiken dan via de handelsroutes door de woestijn die in handen van de moslims waren. Bovendien was het een aanmoediging tot verdere verkenningen langs de Westafrikaanse kust, en tot reizen naar het onbekende. In 1488 zeilde Bartholomeus Diaz om Kaap de Goede Hoop. Nog voor de eeuw ten einde was had Vasco da Gama India weten te bereiken.

Tegen die tijd hadden de ontdekkingsreizen nog maar één alles overheersend doel: het vinden van nieuwe handelsroutes over zee naar de aan specerijen zo rijke landen van het Oosten. De traditionele routes over land tussen Europa en Azië werden ernstig bedreigd door de Ottomaanse Turken die Constantinopel (het huidige Instanbul) in hun macht hadden, en door de Egyptische Mamelukken die begonnen waren de handel zware beperkingen op te leggen. Het zag er naar uit dat het oostelijk deel van de Middellandse Zee geheel van Europa zou worden afgesneden. De Europeanen verlangden maar al te zeer een andere weg te vinden.

Ontdekking van Amerika

Terwijl de Portugezen probeerden Azië te bereiken door oostwaarts om Afrika heen te varen, trokken hun naaste buren en grote handelsconcurrenten, de Spanjaarden, uitgaande van de veronderstelling dat de aarde rond was, precies in tegenovergestelde richting. Toen Christophorus Columbus in 1492 min of meer per ongeluk op de Bahama-eilanden terechtkwam, zocht hij eigenlijk een westelijke zeeroute over de Atlantische Oceaan naar Oost-Indië en China. Hij geloofde ten onrechte dat hij ergens voor de kust van Indië terecht gekomen was. Het tegendeel werd echter al spoedig bewezen door Amerigo Vespucci en Ferdinand Magellan. Door hun reizen kwam aan het licht dat er een enorm uitgestrekt en onverwacht werelddeel -Amerika- lag tussen Europa en de rijkdommen van Azië.

Nieuwe technieken in de scheepvaart

Hoewel er nog een heel stuk van de wereld ontdekt moest worden, hadden Europese zeelieden in korte tijd een beter beeld van de wereldbol gekregen dan ontelbare generaties daarvoor. Hun succes was voor een groot deel te danken aan nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de scheepsbouw, het maken van kaarten en de navigatie. Het voorbeeld van Portugal volgend was men begonnen kraken en karvelen te gebruiken. Dit waren schepen met driehoekige Arabische zeilen achter en met vierkant getuigde voormasten (zie afbeelding inleiding). Zij konden tegen de wind in zeilen, wat de oude -alleen vierkant getuigde- vaartuigen nooit gekund hadden. De langere zeereizen die door deze schepen mogelijk waren, werden nog vergemakkelijkt door de sterrenhoogtemeters en kwadranten die in de 15e eeuw ontwikkeld werden. Door de hoek van een ster of van de zon op de horizon aan te geven, hielpen deze voor de navigatie zo waardevolle instrumenten de zeelieden op volle zee te bepalen op welke breedte (noord-zuidpositie) zij zich bevonden. Ook het kompas werd nu algemeen gebruikt, hoewel het uitwerken van een koers op kompas een moeilijke kwestie bleef, tot de Vlaamse cartograaf Mercator (Latijn voor: De Kremer) in 1569 een doelmatige methode uitvond een kompaskoers op een kaart uit te zetten.

Groei overzeese handel, welvaart en concurrentie

In het begin van 1500 plukten de Portugezen, gebruik makend van de door Da Gama gevonden zeeroutes, de vruchten van de handel met India in de vorm van zijde, specerijen en andere luxe artikelen. In diezelfde periode begon Spanje, dat de rijke beschavingen van Peru en Mexico ontdekt en veroverd had, enorme scheepsladingen goud en zilver uit Amerika te ontvangen. Door heel Europa had de toevloed van kostbare metalen tot gevolg dat het kapitalisme zich snel uitbreidde, mede dankzij de belangrijke positie van de grote bankiershuizen. Mede door de ruime toevoer van nieuwe voedingsmiddelen van overzee -vooral aardappelen en maïs- groeide de bevolking sterk. In het kielzog van de Europese ontdekkingsreizen volgde de handel en de welvaart. Hoewel Europa over het geheel genomen voordeel had van de Eeuw der Ontdekkingen, werden bepaalde naties er juist door getroffen. Door de gewijzigde omstandigheden profiteerden sommige ten koste van anderen. Toen Venetië haar oude monopolie van de handel in specerijen verloor, ondervonden de Italiaanse staten een economische achteruitgang. Uiteindelijk zouden zelfs Spanje en Portugal hun superieure economische posities verliezen. Andere landen aan of in de nabijheid van de Atlantische kusten -zoals de Lage Landen, Engeland en Frankrijk- begonnen namelijk ook vloten te bouwen en een eigen bloeiende zeehandel op te zetten. In ons land werd de VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) een succesvolle handelsmaatschappij die vanaf 1602 de zeggenschap kreeg over de handel tussen Europa en Azië.