De Franse Revolutie: De Verlichting

In de 18e eeuw deed een machtige, nieuwe filosofische beweging -de Verlichting- zijn intrede in Europa. Mede door de starre en autoritaire situatie op politiek, sociaal en religieus gebied werden de mensen door de redelijke en humanitaire denkbeelden van deze stroming aangezet tot een verlangen naar verandering. Dat verlangen zou in Frankrijk tegen het einde van de eeuw de afmetingen van een complete revolutie aannnemen.

Sociale ongelijkheid in Frankrijk

Onrecht op sociaal gebied was eerder regel dan uitzondering in het 18e eeuwse Frankrijk, waar de tirannie van de staat, de corruptie van de (rooms-katholieke) Kerk en de voorrechten van de adel het overgrote deel van de bevolking het leven ondraaglijk maakten. Terwijl de koning, de geestelijkheid en de adel een leven van weelde en genot leidden, leefde de gewone man, die aan harde wetten en zware belastingen onderworpen was, geen stem in regeringszaken had en ieder ogenblik aan willekeur, de kans op martelingen en gevangenschap blootstond, in angst en rampzalige armoede.

Doorbraak filosofie van de Verlichting

In het begin van de 18e eeuw was de Franse schrijver Voltaire (1694-1778) naar Engeland gevlucht om aan de tirannie en de ongelijkheid die in Frankrijk heersten, te ontkomen (zie afbeelding inleiding). De sociale, religieuze en politieke vrijheid die hij in Engeland aantrof, verwonderde hem. Hij was ook diep onder de indruk van de rechtvaardige en rationele standpunten, uitgedrukt in de wetten van de 17e eeuwse filosoof John Locke. Voltaire begon brieven en korte verhandelingen te schrijven waarin hij het Franse regime bitter aanviel. Al gauw kreeg Voltaire steun van een andere Fransman die in Engeland was geweest, baron de Montesquieu. In zijn invloedrijke filosofie van de geschiedenis analyseerde Montesquieu de fouten van het Franse politieke systeem zeer nauwkeurig. Hij stelde dat een goede regering afhing van de scheiding tussen de rechtsprekende, uitvoerende en wetgevende organen: trias politicas. (De huidige politieke inrichting van westerse democratieën is gebaseerd op ideeën van hem en John Locke) Voltaire en Montesquieu oefenden grote invloed uit op de denkwereld van de Franse intellectuelen. Hun krachtige kritiek en humanitaire standpunten kwamen tot uitdrukking in een grote encyclopedie, die geredigeerd en uitgegeven werd door weer een andere Franse filosoof, Denis Diderot en zijn medewerker Jean d'Alembert. Hoewel de Franse autoriteiten de Encyclopédie (subtitel: woordenboek van de wetenschappen, kunsten en beroepen) op allerlei manieren tegenwerkten, werd deze over een periode van ruim 20 jaar tussen 1751 en 1772 uitgegeven. Het bevatte uiteindelijk 72.000 artikelen en had vlak voor de Franse Revolutie een oplage van ±24.000 exemplaren, een ongekende hoeveelheid voor die tijd.

De gedachten, geuit in de Encyclopédie, spraken sterk tot de Franse middenklasse, een snel toenemende groep die zich miskend voelde door geen aandeel in het landsbestuur te hebben. De nieuwe ideeën werden van mond tot mond doorgegeven. Al snel begrepen zelfs de ongeletterde en onbevoorrechte maatschappelijke groepen, van Parijs tot in de provincies, dat deze nieuwe schrijvers en hun ideeën voor hén spraken. Omdat Frans de taal was waarin de ontwikkelde burgers van heel Europa zich bedienden, begonnen de gedachten van de Verlichting zich inmiddels over alle landen te verspreiden. Zelfs keizerin Katherina de Grote van Rusland, koning Frederik II van Pruisen en keizer Josef II van Oostenrijk werden uit belangstelling door de nieuwe denkbeelden beïnvloed en zij begonnen in hun eigen land bepaalde hervormingen in te voeren. Die veranderingen waren echter van geringe omvang en werden ook ingegeven door hun angst voor revolutie. Zij bleven 'verlichte despoten', d.w.z. zij hielden de touwtjes stevig in handen terwijl ze meer rekening hielden met de belangen van het volk ('alles voor het volk, niets door het volk').

Voortekenen van de Franse Revolutie

Tot dat moment had de Verlichting, zoals vertolkt door Voltaire, Montesquieu en de encyclopedisten (verzamelnaam voor de wetenschappers en filosofen die aan de Encyclopédie werkten), zich gekenmerkt door een volledig vertrouwen in het ontstaan van een nieuwe sociale en politieke orde door het gebruik van gezond verstand en redelijkheid. Maar in 1672 verscheen er een filosofisch werk dat van een ander standpunt uitging. Het was eerder heftig dan redelijk en eerder moreel dan intellectueel. Dit werk was Le Contract Social van Jean Jacques Rousseau, een visionair die misschien wel de invloedrijkste schrijver van zijn tijd werd. Rousseau meende dat de drijfveer van het leven de deugd diende te zijn, en dus niet de rationele gevoelens. Hij was van mening dat de mensheid bedorven was door de beschaving. Ook was hij er van overtuigd dat de redding van de mens lag in een 'terug naar de natuur'. Rousseau drong aan op de verwezenlijking van een maatschappij waarin de mensen zelf hun heerser kozen en waarin ze samenwerkten tot nut van het algemeen belang, in plaats van de belangen van enkelen te volgen. Het boek van Rousseau had onmiddellijk veel effect op het Franse volk. Alleen al de zin waarmee hij zijn boek begon: 'De mens wordt vrij geboren en bevindt zich overal in ketenen', was een uitdaging van de eerste orde aan het adres van het bestaande regime. Aangevuurd door deze kampioen van de menselijke rechten, raakte het Franse volk in de ban van een niet te blussen geest van politieke omwenteling of revolutie.