InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > De Zwarte Dood, een ware pest

De Zwarte Dood, een ware pest

De Zwarte Dood, een ware pest In 1347 werd Europa geteisterd door de ergste ramp in zijn geschiedenis. De pest hield drie jaar lang huis, bijna een derde van de bewoners stierf en er ontstond een fatalisme dat een maatschappelijke crisis verergerde. Het zou vier eeuwen duren vooraleer Europa opnieuw de bevolkingsdichtheid had bereikt die het had voor de komst van de pest. Waarom heet de pest ook de zwarte dood? Waarom was het zo dodelijk? Wie was de snaveldokter? Wat was de remedie voor de pest? Hoe beïnvloedde de pest de maatschappij?

De pest zorgt voor chaos

In de 14de eeuw waren er heel wat oorlogen, sociale onrechtvaardigheden en religieuze onenigheden. Het waren allemaal problemen die de mens had veroorzaakt. Dit had als voordeel dat de mens dus ook oplossingen kon bedenken voor deze problemen. Toen de pest Europa teisterde was het echter een andere zaak. Er was geen onmiddellijke oplossing voor handen.

Hoe kwam de pest in Europa?

Genua en Sicilië

In de herfst 1347 zetten zeelui van Genuese schepen die terugkwamen uit Kaffa aan de Zwarte Zee voet aan wal in Sicilië met een vreemde ziekte onder de bemanningsleden. De meesten stierven binnen een week na aankomst.

De rol van de ratten

Op het schip zaten ratten die de ziekte gingen verspreiden. Het waren niet de ratten zelf die de oorzaak waren maar de vlooien die op de ratten zaten.

Italië, de doorgang van de pest voor Europa

In enkele maanden tijd was de ziekte overgeslagen naar het vasteland van Italië. Van daaruit verspreidde het zich zeer snel door Europa. Drie jaar lang bleef de ziekte Europa teisteren. Ze was ontstaan in China en had zich langs de karavaanroutes door Azië naar de Zwarte Zee verplaatst.

Waarom wordt de pest ook zwarte dood genoemd?

De Zwarte Dood was een builenpest. Deze ziekte wordt door parasiterende vlooien die op ratten zitten, overgebracht naar de mens. In een maatschappij waar men niet met hygiëne bekend was, kon de ziekte zich makkelijk verspreiden en overal dood zaaien. Builenpest veroorzaakt zwellingen van de lymfeklieren. Deze zwellingen vormen builen die na een tijdje gaan veretteren en openbarsten. De builen worden verduidelijkt door de afbakening van een rode lijn. Deze verandert vaak in een donkerrode tot zwarte lijn. Vandaar de naam Zwarte Dood.

De eerste symptomen

De eerste symptomen zijn hoge koorts en pijnlijke ledematen. Ook ontstaan er ontstekingen en zwellen de lymfeklieren op. Meestal ontstaan deze zwellingen ter hoogte van de benen, de plaats waar de vlo hen heeft gebeten. Later zullen ook de oksels builen of zwellingen vertonen. De builenpest is vrijwel altijd dodelijk. De ziekte veroorzaakt interne bloedingen en steenpuisten. Na drie of vier dagen kwam de dood je uit je lijden verlossen.

Gevolgen van de pest

Demografische en economische gevolgen

Hoewel sommige steden en dorpen gespaard bleven, waren de gevolgen in het algemeen catastrofaal. Zelfs in licht aangedane streken lagen sterftecijfers tussen de 15 en 20 procent. In de zwaarst getroffen gebieden bezweek meer dan de helft van de bevolking. Alles bij elkaar stierven meer dan 20 miljoen mensen. Het gevolg was dat in sommige steden de economie instortte. Handelaars en ambachtslieden stierven waardoor er een tekort was aan productie van handelsgoederen. Er waren onvoldoende boeren om het land te bewerken zodat er eveneens een voedseltekort dreigde en er geen overschotten waren om te verhandelen.

Sociale gevolgen

Door het feit dat de Zwarte Dood zoveel onzekerheid en angst met zich meebracht en de gevolgen op economisch vlak niet te onderschatten waren, was de bevolking tijdens die periode in de middeleeuwen neerslachtig. Dit merk je in de vele kunstwerken uit die periode. Heel vaak gaat men met donkere kleuren taferelen zoals begrafenissen van pestslachtoffers schilderen.

Flagellanten / Bron: History Maps, Flickr (CC BY-2.0)Flagellanten / Bron: History Maps, Flickr (CC BY-2.0)
Religieuze gevolgen
Ook het geloof kwam in de problemen. De mensen hadden het gevoel dat God hen verlaten had. Anderen dachten dat God zich wreekte op hen en het einde van de wereld nabij was. Meer en meer mensen begonnen zich theologische vragen te stellen wat voor de komst van de pest nauwelijks gebeurde. Ook priesters werden getroffen door de ziekte waarop enkelen van hen extreem religieuze zienswijzen ontwikkelden. Ze dachten dat ze door zichzelf te geselen boete konden doen voor de zonden van de wereld. Flagellanten of Broeders van het Kruis werden ze genoemd. De kerk steunde deze flagellanten niet en veroordeelde hun gedrag. Ondanks de houding van kerk en staat werden flagellanten ontzettend populair.

Middeleeuwse oplossingen voor de pest

Kruiden en aderlaten

Tijdens de middeleeuwen had men nog geen antibiotica om de ziekte aan te pakken. Uiteraard probeerden ze wel iets te ondernemen om de pest te stoppen. Men zou vaak pestslachtoffers kruidendrankjes geven om de pijn wat te verzachten. Een andere manier was aderlaten. Men gebruikte deze techniek eigenlijk voor de meeste ziektes in de middeleeuwen. Een dokter snijdt een ader open en laat het bloed eruit lopen. Men dacht namelijk dat teveel bloed in je lichaam verantwoordelijk kon zijn voor ziektes. Uiteraard hielp aderlating niet tegen de pest en maakte deze techniek het zelfs erger voor het slachtoffer.

Preventief handelen

Er werd eveneens preventief gehandeld. Zo zeiden artsen dat mensen hun voedingspatroon moesten aanpassen. Pluimvee, speenvarken, vis en olijfolie werden gebannen. Ook het gedrag van de mensen moest worden aangepast. Zo mochten ze geen warme kledij dragen, niet al te veel bewegen, niet in de zon liggen of een bad nemen en geen woede of dronkenschap toelaten in hun leven.

Lucht reinigen en de steun van god

Om de lucht te reinigen werd hout verbrand en strooide men rozenwater en azijn op de grond. Uiteindelijk smeekte men god om hulp. Priesters werden sneller bij een pestlijder geroepen dan dokters in de middeleeuwen. Het was belangrijker om de biecht af te nemen dan de pijn te verzachten of de ziekte te bestrijden. Een plekje in de hemel genoot de voorkeur van iedereen, ook van de rijken.

 Snaveldokter / Bron: Conmongt, Pixabay Snaveldokter / Bron: Conmongt, Pixabay

Wie was de snaveldokter?

Hoe zag hij er uit?

Maar in de middeleeuwen had men ook betere oplossingen om de verspreiding tegen te gaan of de ziekte te behandelen. Zo was er de snaveldokter. Deze man werd zo genoemd omwille van de kleren en het masker die hij droeg. Hij droeg een lange mantel en zijn volledige lichaam werd afgedekt met stof en een masker in de vorm van een vogelbek. In de bek van de vogel zaten kruiden om zo de geur van pestlijders te doen verminderen. Eveneens dachten ze dat de kruiden ook zuiverend werkten om zo te voorkomen dat ook de snaveldokter de ziekte zou krijgen. Door het feit dat zijn volledige lichaam was afgedekt met stof heeft dit inderdaad geholpen omdat de vlooien niet rechtstreeks bij zijn lichaam konden komen.

Functie van de snaveldokter

De functie van de snaveldokter was niet onmiddellijk genezen maar eerder isoleren van de zieke en vaststellen of hij al of niet de pest heeft. Zodra hij een pestlijder vaststelde in het huis verfde men een zwart kruis op de deur van het huis. Zo wist iedereen dat de pest in het huis aanwezig was en vermeden mensen contact met dit huis. De snaveldokter werd door de plaatselijke overheid aangesteld. Ze waren echter moeilijk te vinden omdat niet veel mensen bereid waren om hun eigen leven op spel te zetten bij het uitvoeren van deze taak. Ook de verloning kwam niet overeen met het risico dat ze namen.

De pest vandaag?

Ook nu nog komt de pest voor. In september 2014 brak de pest nog uit in Madagaskar. Sinds de uitbraak stierven reeds 71 mensen en werden er 263 mensen ziek. Er wordt nog een verhoging van deze cijfers verwacht. De pest wordt nu behandeld met antibiotica maar maakt dus nog steeds slachtoffers. Er zijn maar weinig mensen die de pest nog krijgen maar in Madagaskar komt die ziekte jaarlijks terug. Dit is reeds het geval sinds 1980. De ziekte eist elk jaar meer en meer slachtoffers.

Lees verder

© 2015 - 2019 Pops, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De pest: een dodelijke ziekteDe pest: een dodelijke ziekteDe pest is een zeer besmettelijke ziekte die in de middeleeuwen regelmatig terugkeerde in Europa. De ziekte heeft destij…
De Zwarte Dood - een verwoestende bacterieDe Zwarte Dood - een verwoestende bacterieDe Zwarte Dood was een pestepidemie die in de middeleeuwen voor een ramp zorgde. In Europa werden miljoenen mensen slach…
Longpest, wat zijn de symptomen?Longpest, wat zijn de symptomen?Longpest is een ziekte van de longen die zeer snel fataal kan verlopen. Net als alle andere pest varianten, is de incuba…
Yersinia PestisDe yersinia pestis baterie is de veroorzaker van de pest, ook wel zwarte dood genoemd. De pest heeft voor verschillende…
Pest dodelijk, vooral in de middeleeuwenPest is een ziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie yersinia pestis. De ziekte heeft geheerst van de veertiende to…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: OpenClipart Vectors, Pixabay
  • Angus Konstam, Atlas van Middeleeuws Europa, Atrium, ISBN 9061138957
  • http://www.travelclinic.com/2034/pest-madagaskar.htm bezocht op 21/04/2015
  • Afbeelding bron 1: History Maps, Flickr (CC BY-2.0)
  • Afbeelding bron 2: Conmongt, Pixabay

Reageer op het artikel "De Zwarte Dood, een ware pest"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Pops
Laatste update: 06-11-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Special: Middeleeuwen
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!