InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > Perkament: het schrijfmateriaal van de middeleeuwen

Perkament: het schrijfmateriaal van de middeleeuwen

Perkament: het schrijfmateriaal van de middeleeuwen Vrijwel alle informatie die wij tegenwoordig over de middeleeuwen hebben, is aan ons doorgegeven via perkament. Perkament is gemaakt van dierenhuid en zodanig bewerkt dat het goed te beschrijven is. Het werd gebruikt voor overheidsdocumenten, oorkonden, brieven, boeken en eigenlijk alles waarvan men vond dat de informatie goed bewaard moest worden. Ook toen al wist men dat perkament, indien het goed geconserveerd werd, lang mee zou gaan. Daardoor helpt het materiaal ons vandaag de dag nog bij het dateren van middeleeuwse teksten en het achterhalen van de geschiedenis achter de tekst.

Oorsprong

Ruim voor de Europese middeleeuwen werd perkament al gebruikt in klein Azië. In de tweede eeuw voor Christus werd het daar uitgevonden. Het is vernoemd naar de stad Pergamum, in het huidige Turkije. Hoewel perkament daar niet is uitgevonden, is de productie en het gebruik daar wel verfijnd. Perkament is sindsdien eeuwenlang het meest gebruikte schrijfoppervlak gebleven, zelfs tot in de 20e eeuw.

Kenmerken van perkament

Perkament werd gemaakt van kalfs-, schapen- of geitenhuid. Over het algemeen kan gezegd worden dat perkament afkomstig van een kalf witter van kleur is met een prominent aderpatroon. Als het afkomstig is van een schaap is het perkament vaak wat geler en glanzender. Indien het perkament op de juiste wijze geprepareerd is, geeft kalfshuid de beste kwaliteit. Officieel spreekt men van vellum als het over perkament van kalfshuid gaat. Kalfs- en schapenhuid werden in Noord-Europa het meest gebruikt. In Italië gebruikte men juist vaker geitenhuid.

Haarzijde en vleeszijde

Na de preparatie is het goed zichtbaar dat er twee verschillende zijdes zijn. De haarzijde is de kant waar de vacht van het dier zat, en de poriën waar de haartjes ooit uitgroeiden blijven onvermijdelijk zichtbaar. De vleeszijde zat aan de binnenkant van het lijf en is beduidend gladder en mooier.

Oneffenheden

Het is dus echt een dierlijk product, en dat bevat vaak oneffenheden. Soms zijn vellen bijvoorbeeld niet helemaal recht maar lopen ze schuin aan de zijkanten. Meestal werd dit niet gerepareerd. Ook kon het zijn dat de huid in leven al beschadigingen had, van insectenbeten tot grote wonden. De schrijver zorgt ervoor dat hij om deze gaten heen schrijft. Als er echter gaten zitten door de tekst heen, dan weet je dat dit latere beschadigingen zijn door bijvoorbeeld houtworm. Bovendien is de schade van houtworm vaak ook op de volgende en vorige pagina zichtbaar.

Preparatiemethode van de huid in de middeleeuwen

Nadat het geslachte dier van zijn huid is ontdaan, wordt de huid gewassen in water. Het wordt daarna meerdere dagen in een bad van lijm gelegd. Op deze manier kunnen de haren losweken van de huid. Vervolgens verwijdert men de laatste haren met een mes. Dan wordt de huid opnieuw gewassen in water. De huid wordt daarna gedroogd aan een frame, waardoor het onder spanning staat. Terwijl de huid droogt wordt het frame steeds iets groter gemaakt om de huid uit te rekken. Tijdens het uitrekken wordt de huid ook bewerkt met een mes in de vorm van een halve maan: een lunarium.

Van vel naar katern

Een boek bouwde men op uit katernen, dat zijn verschillende vellen bij elkaar. Uit de huid van één kalf konden ongeveer 3,5 vellen gehaald worden. Elk vel werd in tweeën gevouwen, een bifolium (bi = twee, folium = vel) genoemd. Het halve vel werd één blad. Voor één katern was het gebruikelijk om met 8 of 10 bladen te werken. Die ontstonden door 4 of 5 bifolia in tweeën te vouwen. De losse bladen, die dus niet dubbelgevouwen varen, werden ergens op de tweede of zevende positie geplaatst.

Perkament gebruikt als schrijfmateriaal

Aangezien perkament kostbaar was, werd het niet zomaar beschreven. Eerst werden er in het vel aan de linker en rechterkant van boven naar beneden prikjes gemaakt. Vervolgens kon men met een mesje of loodpunt (een soort potlood) horizontaal, van links naar rechts lijnen trekken. Op deze manier ontstond er een liniëring. Hierna kon het schrijfproces beginnen.
© 2017 - 2018 Marleentm, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Papyrus, perkament en papier voor schrijfwerk en drukwerkPapyrus, perkament en papier voor schrijfwerk en drukwerkHet drukken van kranten, boeken, reclamemateriaal en allerlei ander publicatiemateriaal gebeurt op verschillende soorten…
Letters, alfabet en ontwikkeling lettertypesLetters, alfabet en ontwikkeling lettertypesOm gesproken taal weer te geven werden ooit tekeningetjes ingekrast in steen. Daarna ontstonden allerlei tekens totdat u…
Handschriften vervaardigen was monnikenwerkHandschriften vervaardigen was monnikenwerkIn de middeleeuwen schreven monniken teksten met de hand. Daarom spreken we van handschriften of manuscripten (manus bet…
Verdwenen en bewaard gebleven middeleeuwse handschriftenVerdwenen en bewaard gebleven middeleeuwse handschriftenDe middeleeuwse handschriften zijn maar deels bewaard gebleven. Bovendien is vaak niet het originele handschrift bewaard…
Bijbel (Tenach) - BoekrollenBijbel (Tenach) - BoekrollenIn deel II besprak ik de schriftelijke vastlegging en overlevering van de Bijbel. Men gebruikte hiervoor steen, metaal e…
Bronnen en referenties

Reageer op het artikel "Perkament: het schrijfmateriaal van de middeleeuwen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Marleentm
Laatste update: 22-01-2018
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 2
Schrijf mee!