Excalibur - het zwaard van koning Arthur

Het magische zwaard Excalibur is één van de beroemdste wapens uit de wereldliteratuur. Er zijn in de loop der eeuwen talloze verhalen geschreven, waarin dit zwaard van koning Arthur een rol speelde. In veel verhalen wordt verteld dat Excalibur het 'zwaard in de steen' was, dat alleen Arthur eruit kon trekken. Volgens andere verhalen was dat echter een ander zwaard en zou Arthur pas later Excalibur krijgen, als cadeau van de 'Vrouwe van het Meer'.

Koning Arthur

Heeft koning Arthur echt bestaan? Dat is een vraag die al heel lang veel historici bezighoudt. Er is geen keihard bewijs voor zijn bestaan. Wel zijn er diverse historische personen gevonden, die mogelijk model hebben gestaan voor de mythische koning Arthur uit de latere verhalen. Hiertoe behoren Lucius Artorius Castus, Ambrosius Aurelianus en Riothamus.

Legeraanvoerder van de Keltische Britten?

Waarschijnlijk leefde de 'historische Arthur' in de vroege middeleeuwen, of misschien zelfs nog langer geleden, namelijk in de nadagen van het West-Romeinse Rijk. Hij was mogelijk een legeraanvoerder die de Keltische Britten leidde, in hun strijd tegen onder meer de Picten en de Schotten, en tegen invallende stammen van het vasteland van Europa, zoals de Saksen, Angelen en Friezen. De legeraanvoerder van de Britten zou grote indruk hebben gemaakt, met een reeks glorieuze zeges op het slagveld. In de loop der eeuwen zouden de verhalen over die befaamde legeraanvoerder vermengd zijn met allerlei andere mythische verhalen en zo is mogelijk het literaire personage Koning Arthur ontstaan.

Magisch zwaard

In allerlei culturen over de hele wereld bestaan verhalen over magische wapens. Het is daarom moeilijk om te achterhalen waar men in de middeleeuwen precies de inspiratie vandaan haalde voor de verhalen over het magische zwaard van Koning Arthur. Een mogelijke inspiratiebron is het verhaal van 'Het zwaard van de Volsungs'. Dit komt uit een oude Noorse Vikingsage, de 'Volsunga Saga'. In dit verhaal komt een zwaard voor, dat de god Odin in een boom had gestoken. Veel sterke krijgers probeerden hem daaruit te krijgen, maar uiteindelijk lukte dat alleen Sigmund, de jongste zoon van koning Volsung. Zo werd duidelijk dat Sigmund de 'uitverkoren voorvechter' van Odin was. Met dat magische zwaard zou Sigmund (en later ook zijn zoon) in de naam van Odin allerlei wonderlijke, krijgshaftige daden verrichten.

Het zwaard in de steen

Het verhaal over Arthur en 'het zwaard in de steen' is natuurlijk wereldberoemd. Er bestaan heel veel verschillende versies van dit verhaal, die soms in details en soms ook in grote lijnen nogal van elkaar verschillen. Het verhaal speelt zich doorgaans af na de dood van koning Uther Pendragon. De magiër Merlijn zou toen op het kerkhof van Londen een steen (of een steen met daarop een aambeeld) hebben geplaatst, waarin een zwaard zat. Wie dat zwaard eruit kon trekken, was de uitverkoren nieuwe koning van Brittannië. Allerlei edelen probeerden dit, maar het lukte hen niet.

Schildknaap

Later moest een schildknaap genaamd Arthur een zwaard zoeken voor zijn oudere broer, Sir Kay, omdat die mee ging doen aan een toernooi. Kay was zijn eigen zwaard kwijt en Arthur kon het ook nergens vinden. Toen zag Arthur het zwaard in de steen. Zonder te weten wat de betekenis van dat zwaard was, pakte hij het er moeiteloos uit en bracht het naar zijn broer. Die keek vol verbazing naar het prachtige wapen en herkende het als 'het zwaard uit de steen'.

Vervolgens kwam Arthur erachter dat Key eigenlijk helemaal niet zijn broer was en dat de man die hem had opgevoed (Sir Ector) eigenlijk niet zijn vader was. Arthur bleek een geheime zoon te zijn van de koning Uther Pendragon en ook zijn wettige opvolger. Om een goede en beschermde opvoeding te geven, had de magiër Merlijn hem al op zeer jonge leeftijd naar Sir Ector gebracht. Arthur werd gekroond tot koning en er begon een glorievolle tijd voor de Britten.

Is Excalibur het zwaard in de steen?

In heel veel verhalen heet dat zwaard in de steen Excalibur. Toch zijn zeker niet alle vertellers van Arthur-verhalen het daarmee eens. Zo wordt er beweerd dat het magische zwaard dat Arthur uit de steen had getrokken (en dat volgens hun dus niet Excalibur zou heten), later voor straf gebroken zou zijn, toen Arthur met dat wapen een 'onrechtmatig duel' wilde uitvechten met koning Pellinore.

Arthur kreeg volop zondebesef over dat onrechtmatige duel. Vervolgens zou hij met zijn raadgever (en magiër) Merlijn op zoek zijn gegaan naar een nieuw wapen. Hij kwam toen in het domein van de Vrouwe van het Meer (Lady of the Lake). Deze mythische vrouw zou hem het magische zwaard hebben gegeven dat de naam Excalibur droeg.

Kenmerken en krachten van Excalibur

Excalibur heeft een gevest (handvat) waar precies de hand van Arthur inpast. Het zwaard wordt vanzelfsprekend vaak met veel superlatieven beschreven. Het is een glimmend, 'stralend' zwaard, dat subliem geslepen is en gemaakt lijkt van het beste metaal. Het heeft een schede die bezet is met juwelen. De Vrouwe van het Meer vertelt dat die schede eigenlijk nog belangrijker is dan het zwaard: zo lang Arthur die schede omheeft, kan hij niet gewond raken en geen bloed verliezen. Met dat zwaard zou Arthur een lange reeks veldslagen op grandioze wijze winnen. Hij zou er daardoor voor gezorgd hebben, dat er eindelijk weer een lange periode van vrede uitbrak in Brittannië. Maar die vrede kon niet eeuwig duren; er kwam uiteindelijk toch weer oorlog.

Teruggave van het zwaard

De laatste slag waarin Koning Arthur streed, zou de slag bij Camlann zijn geweest. Dit was een enorm bloedbad. Volgens de legende zouden er slechts twee krijgers levend dit slagveld hebben verlaten. De ene was Koning Arthur, die zwaargewond was (volgens veel verhalen zou hij kort daarna aan die verwondingen overlijden, volgens sommige andere verhalen zou hij echter eeuwig leven). De andere persoon die levend het slagveld verliet was Sir Bedivere (of Bedevere), een ridder uit het leger van Arthur. De oude, zwaargewonde koning Arthur begreep dat hij zojuist zijn laatste veldslag had gestreden. Hij gaf aan Bedivere de opdracht om het sublieme zwaard Excalibur in een bepaald meer te gooien. Sir Bedivere beloofde dat hij die opdracht uit zou voeren, maar tot twee keer toe kon hij het toch niet over zijn hart verkrijgen om dat geweldige, magische zwaard, waar zoveel legendarische victories mee waren behaald, zo maar weg te gooien in een meer. Beide keren keerde hij terug naar Arthur en beweerde tegen hem dat het zwaard in het meer was gegooid, maar Arthur had hem telkens door. Toen vroeg Arthur het voor de derde keer en eindelijk deed Sir Bedivere het. Hij gooide het zwaard en zag tot zijn verbijstering een hand die uit het meer kwam en het zwaard vastgreep. Daarna verdwenen de hand en het zwaard in het meer.

Naam van het zwaard

Excalibur is eigenlijk de Franse benaming voor het zwaard, die later door veel andere talen is overgenomen. In oude verhalen die in verschillende talen geschreven waren, draagt dit zwaard echter andere namen. In het Welsh heet het Caledfwlch, in het Bretons heet het Kaledvoulc'h, in oude Engelse geschriften heet het Caliburn, in het Cornish heet het Calesvol en in het Latijn heet het Caliburnus. Mogelijk zijn de benamingen oorspronkelijk afgeleid van het Oud-Ierse woord Caladbolg, wat 'flitsend zwaard' betekent.

Excalibur in de populaire cultuur

De magische naam Excalibur is in de loop der tijd voor allerlei uiteenlopende zaken gebruikt. Zo zijn er hotels en cafés die Excalibur heten, maar ook pretparkattracties, radio's en auto's. Bij Marvel Entertainment is er ook een fictieve superheldengroep die deze naam draagt. Daarnaast zijn er ook allerlei uiteenlopende boeken die Excalibur als titel dragen; bekende voorbeelden zijn romans van Sanders Anne Laubenthal en Bernard Cornwell, en het 51e album uit de stripreeks de Rode Ridder. Ook is er een beroemde film over Koning Arthur (uit 1981) die Excalibur heet.