Het interbellum: De Sovjet-Unie

De Sovjet-Unie werd door de wereldwijde crisis in de jaren '30 niet beroerd. De uitvoering van de vijfjarenplannen bracht een sociale revolutie teweeg. Partijleider Jozef Stalin zette een grootscheepse industrialisatie door, waarbij de nadruk op de zware industrie lag. De landbouw werd in gemeenschappelijke bedrijven ondergebracht. Stalin (afbeelding links) vestigde een persoonlijke dictatuur door alle echte en vermeende opposanten in partij en leger weg te zuiveren of te elimineren.

Lenins laatste jaren

Na zeven jaar van instabiliteit en gevechten -de Eerste Wereldoorlog, de Oktoberrevolutie, burgeroorlog en een invasie door Poolse troepen (1920)- was Rusland er slecht aan toe. Het was niet het juiste moment om het enorme, uitgeputte land om te zetten in een communistische maatschappij en dat begreep Lenin zelf ook heel goed. Om Rusland weer op de been te krijgen begon hij in 1921 met zijn Nieuwe Economische Politiek (NEP). De kleinhandel en de kleinere fabrieken mochten onder particulier beheer werken. De boeren mochten hun produkten vrij verkopen, mits zij belasting betaalden. Er werden pogingen gedaan om kapitalistische landen tot investeren in Rusland te bewegen. Het bankwezen, de handel met het buitenland, het vervoer en de hele zware industrie bleven echter stevig in handen van de overheid. De NEP was niet populair bij de dogmatische communisten, maar deze politiek droeg er inderdaad toe bij om het land te doen herleven.

Stalin aan de macht

In 1922 werd Ruslands officiële naam: Unie van Socialistische Sovjet Republieken (USSR; Russisch: CCCP) ofwel Sovjet-Unie. Lenin, uitgeput door zijn zwoegen en zijn verantwoordelijkheden, was nu ernstig ziek. Hij overleed in januari 1924 op 53-jarige leeftijd aan een hersenbloeding. Inmiddels waren naar macht hunkerende mannen aan het intrigeren en manipuleren om zijn ambt als regeringsleider over te nemen. Leon Trotski was eigenlijk zijn logische opvolger. Hij werd echter tegengewerkt in het Politbureau (letterlijk 'politiek bureau', maar in feite de machtigste staatsorganisatie) door Kamenev en Zinowjev. Deze laatsten steunden Jozef Stalin, die sinds 1922 secretaris van de Communistische Partij was. Stalin, in 1979 geboren in de buurt van Tblisi, Georgië, had enige tijd theologie gestudeerd. Al spoedig werd hij echter een vurig communist. Daarop volgden jaren van ondergrondse revolutionaire activiteiten, gevangenis en verbanning. Hij is nooit Lenins rechterhand geweest, zoals hij het Russische volk later wilde doen geloven. Tenslotte begon zelfs Lenin Stalins motieven verdacht te vinden, maar zijn slechte gezondheid verhinderde hem in te grijpen. Stalin slaagde er dan ook in zijn medestanders in sleutelposities te manoevreren en in het geheim genoeg steun te verwerven om zich van zijn tegenstanders te kunnen ontdoen. Trotski, zijn voornaamste tegenstander, werd in 1929 verbannen. Toch vergat Stalin hem niet en liet Trotski in 1940 in Mexico door geheimagenten vermoorden. In tegenstelling tot Trotski, die de hele wereld communistisch wilde maken, wenste Stalin het communisme eerst goed te laten gedijen in de Sovjet-Unie alvorens het tot andere landen uit te breiden. In 1928 lanceerde hij het eerste van een reeks Vijfjarenplannen. Lenins NEP werd nu afgedankt. Het particulier bezit van land werd afgeschaft en de boerderijen werden collectieve 'fabrieken op de akkers' (kolchozen). Kolchozen waren eigendom van groepen samenwerkende boeren en van de staat. Ze mochten een klein stukje privé-land houden, een paar dieren en een eigen huis. Een kolchoz moest jaarlijks een bepaald percentage van de produktie afstaan aan de staat tegen een door de staat vastgestelde prijs. Sovchozen waren collectieve boerderijen waar boeren in staatsdienst werkten en alles eigendom van de staat was. Aan de industrie werden veeleisende produktieschema's opgelegd.

Stalins terreurbewind

Deze maatregelen slaagden tot op zekere hoogte, maar niet zonder een geweldige weerstand op te roepen. Om de stijgende onrust in het midden van de jaren '30 tegen te gaan, voerde Stalin een brute 'zuiveringsactie' uit. Miljoenen burgers werden zonder enige vorm van proces gevangen gezet. Buren, vrienden en familieleden werden ertoe aangezet om elkaar te bespioneren en te beschuldigen. Na zogenaamde 'verhoren' of zonder verhoor werden de beschuldigden geëxecuteerd of veroordeeld tot levenslange dwangarbeid in de beruchte kampen, voornamelijk in het verre Siberië. Onder de slachtoffers bevonden zich duizenden die oprecht in het communisme geloofden. Ook werden aanhangers van alle denkbare godsdiensten vervolgd. Dit schrikbewind beleefde zijn hoogtepunt van 1936-1938. Het stalinisme deed zijn intrede met als voornaamste kenmerken de persoonsverheerlijking van de Leider en in de kunst het 'socialistisch realisme': begrijpelijke, realistische kunstuitingen.

De verhouding tot Nazi-Duitsland

In de jaren '30 werd Stalin ongerust over de toenemende macht en agressie van zowel Duitsland als Japan. Uit angst dat de Sovjet-Unie door één van beide zou worden aangevallen sloot hij verdragen met de westerse mogendheden, maar door het verdrag van München (tussen Frankrijk, Engeland, Italië en Hitler-Duitsland over de annexatie van Sudetenland) verloor hij daar het vertrouwen in. Stalin kwam tot het besluit dat voor dit ogenblik een verdrag met Hitler voor Rusland nog het voordeligst zou zijn. De Russische diplomaat Molotov tekende derhalve in 1939 een niet-aanvalsverdrag met Duitsland, vertegenwoordigd door minister Von Ribbentrop van Buitenlandse Zaken (zie foto links: Stalin 2e van rechts). Twee weken nadat de Duitsers vanuit het westen Polen waren binnengevallen (september '39) en Engeland en Frankrijk Duitsland de oorlog verklaarden, trokken de Russen vanuit het oosten Polen binnen. Kort daarop ging Rusland ertoe over Finland aan te vallen, Bessarabië (nu: vnl. Moldavië) afhandig te maken van Roemenië en Estland, Letland en Litouwen in te nemen. Stalin bleef echter zeer wantrouwig tegenover Hitler, en in juni 1940, toen Duitsland een massale aanval op Rusland begon, werd zijn vrees bewaarheid. Rusland tekende snel een verbond van wederzijdse hulp met Engeland en werd één van de belangrijkste geallieerden in de Tweede Wereldoorlog.