Brachten de Romeinen Nederland in kaart?

In boeken over de Nederlandse Romeinse tijd worden als er plaatsnamen genoemd worden, eigenlijk altijd de Nederlandse plaatsen vermeld die uit verschillende oude teksten komen. Zo is Matilone Leiden en Noviomagi Nijmegen. Aan de hand van een Romeinse vierde eeuwse wegenkaart die bekend is geworden als de Peutingerkaart zijn zonder meer diverse plaatsnamen in Nederland gelokaliseerd. Maar kloppen die wel?

Nederland is Francia, België wordt overgeslagen

Waar het de oudste, Nederlandse plaatsnamen betreft, komen de archeologische bevindingen volgens scepticus Albert Delahaye zelden of nooit overeen met de aannames die op grond van de overgeleverde teksten zijn gemaakt. Boven het gebied op de Romeinse Peutingerkaart dat op Nederland wordt toegepast staat in grote letters Francia, een naam die elders nergens op Nederland wordt toegepast. Ook ontbreekt op de kaart, volgens Delahaye, een paar honderd kilometer tussen noord-Frankrijk en wat als Nederland wordt beschouwd. Hierdoor zou het huidige België dus zijn overgeslagen door de makers van de kaart. Ten tijde dat de Peutingerkaart gemaakt werd, was het latere Nederland bovendien al door de Romeinen verlaten.

Het bewijs voor Nijmegen komt uit zuid-Duitsland

Maar er zijn meer genegeerde aanwijzingen, vindt Albert Delahaye. Voor de Romeinse naam Noviomagus voor Nijmegen bijvoorbeeld, is in de Nijmeegse bodem nooit een aanwijzing gevonden. Het is gebaseerd op de Peutingerkaart en andere oude tekstbronnen, een in Nijmegen gevonden ring met de inscriptie 'Noviom' en een Romeinse gedenksteen waarop de plaatsnaam Noviomagus is vermeld. Deze is echter niet in of bij Nijmegen gevonden maar zeshonderd kilometer zuidelijker, in de buurt van Pfünz in de Duitse deelstaat Beieren. De tekst erop vermeldt de naam Titus Flavius Romanus, en noemt hem een Bataaf uit Ulpia Noviomagus. Waar deze plaats lag valt er niet uit op te maken, maar ervanuitgaan dat Noviomagus altijd op Nijmegen wijst is volgens Delahaye niet de juiste manier om de geschiedenis van Nederland te reconstrueren.

Utrecht: Trajectum of Albiobola

De benaming van Trajectum voor Utrecht, is een aanname die onder andere met de middeleeuwse teksten over de missionaris Willibrord in de hand is gemaakt en waarin de rivier de Renus wordt genoemd. In de bodem van de stad Utrecht zijn in 1929 door onderzoeker C.W.Vollgraff tussen Romeinse resten al aanwijzingen gevonden die erop wijzen dat de daar aanwezige nederzetting Albiobola heette, stelt Albert Delahaye. De logische gevolgtrekking dat dit de toenmalige benaming voor Utrecht was, is door de wetenschap desondanks niet gemaakt. Had dit wel gebeurd, dan was de missionaris Willibrord niet de eerste bisschop van Utrecht geweest, maar van Trajectum zoals in de middeleeuwse bronnen staat vermeld. Delahaye plaatst Trajectum in noord-Frankrijk, waar het tegenwoordig Tournehem heet.