InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Geschiedenis > Top 100 oudste kerken van Nederland

Top 100 oudste kerken van Nederland

De Sint-Servaasbasiliek is de oudste kerk van Nederland. De Sint-Servaascrypte in deze kerk stamt namelijk al uit 560 n.Chr. De Sint-Pancratiuskerk in Mesch is wel iets jonger, maar met een ouderdom van meer dan 1000 jaar bezet deze kerk de tweede plaats in de top 100 van oudste kerken van Nederland. De nummer drie op de ranglijst is de bijzondere "Oude Kerk" van Oosterbeek. Ook deze kerk bestond al toen het tweede millennium nog moest aanvangen.

Criteria voor opname in de lijst

Om in in deze top 100 opgenomen te worden moet een kerk aan een zeker aantal voorwaarden voldoen. Ten eerste moet hij natuurlijk oud genoeg zijn om bij de oudste 100 kerken te behoren. Dat houdt in dat de bouw van de kerk minimaal in de 12e eeuw n.Chr gestart moet zijn. Een tweede voorwaarde is dat de ouderdom van de kerk enigszins betrouwbaar te bepalen moet zijn. Van de meeste kerken uit de lijst is geen exact jaar bekend waarin de bouw een aanvang nam, maar op basis van architectonische elementen is vaak wel de juiste eeuw te bepalen.

Als derde voorwaarde is gesteld dat de kerk voor een deel oorspronkelijk moet zijn. Dit criterium mag ruim worden opgevat. Ook wanneer slechts een deel van de muren, de toren of de crypte nog slechts in de oorspronkelijke bouwstijl is, dan wordt de kerk toch opgenomen in de lijst. Bijna geen enkele kerk in deze lijst heeft overigens geen of nauwelijks grote veranderingen ondergaan in de loop van de geschiedenis.

Datering ouderdom kerk

De top 100 oudste kerken van Nederland is gerangschikt op bouwjaar. Om preciezer te zijn, het jaar waarin met de bouw van de kerk gestart werd. Bij de oudste kerken in deze lijst is het precieze jaartal vaak verdwenen in de nevelen des tijds, dus de bouwjaren zijn vaak slechts bij benadering bekend. De leeftijd van een kerk wordt in dit soort gevallen geschat aan de hand van historisch archiefonderzoek of analyse van de bouwstijl en de dendrologische gegevens die men haalt uit de jaarringen van de in de kerk verwerkte balken. De gegevens waarop de lijst is samengesteld zijn afkomstig van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de RCE. Deze dienst baseert zich op historisch, wetenschappelijk onderzoek naar de rijksmonumenten die onder hun hoede vallen. Desondanks is het mogelijk dat deze lijst onjuistheden bevat. Dit is mogelijk, omdat nieuw onderzoek ervoor zorgt dat de datering van de kerk moet worden aangepast of omdat de juiste gegevens anno 2016 nog niet verwerkt zijn in de database van de RCE.

Sint-Servaasbasiliek, de oudste kerk van Nederland

De trotse aanvoerder van deze ranglijst is meteen ook een van de bekendste kerken van Nederland. De in romaanse stijl gebouwde Sint-Servaasbasiliek domineert al meer dan 1000 jaar de aanblik van het Vrijthof in Maastricht. De Sint-Servaasbasiliek is overigens al wel de vierde kerk die zich op deze plek bevindt. Het oudste deel van de kerk is eigenlijk een overblijfsel van een voorganger van de huidige basiliek, te weten de Merovingische kerk van Monulfus. Van deze kerk bestaat tegenwoordig nog de crypte, de Servaascrypte. Deze oudste van de in totaal vier crypten is gebouwd in het jaar 560. Bijzonder is dat in de crypte zich het vermeende graf van Sint-Servaas bevindt. Deze Armeense rond 343 n.Chr geboren bisschop, zou de eerste bisschop van Maastricht geweest zijn.

Sint-Pancratiuskerk in Mesch

De op een na oudste kerk van Nederland is de vrijwel onbekende Sint-Pancratiuskerk. Helemaal in het meest zuidelijke deel van Zuid-Limburg, aan drie kanten omring door België, staat de kerk daar in het kleine dorpje Mesch. Het oudste deel van de kerk, het schip, dateert uit de 9e eeuw. Bijzonder aan dit schip is dat de noordelijke buitenmuur gemetseld is in het fraaie opus spicatum, beter bekend als visgraatmotief. Dit motief werd in Romeinse en middeleeuwse muren vaak als decoratief element gebruikt.

Het koor van de kerk dateert van recenter datum. Hoewel dit oorspronkelijk ook net als de rest van de kerk in romaanse stijl gebouwd was, is het rond 1400 afgebroken en veranderd in een koor met de in die tijd gebruikelijke laat-gotische stijl. Het koor is opgebouwd uit mergelsteen dat lokaal gewonnen kon worden. Het oudste, onderste deel, van het schip is opgebouwd uit tufsteen dat duurder was omdat het geïmporteerd moest worden. Het bovenste deel van het schip is in de 19e eeuw verhoogd naar ontwerp van Johannes Kayser die ook de neoromaanse toren aan de kerk liet zetten.

Oude kerk Oosterbeek

Op de derde plek staat een kerk die soms onterecht de oudste kerk van Nederland genoemd wordt. Desalniettemin is de Oude Kerk van Oosterbeek een bijzondere en stokoude kerk. De kerk stamt uit de 9e of 10e eeuw. Het is samen met de Sint-Catharinakapel in Lemiers het enige bouwwerk in Nederland dat gebouwd is in de preromaanse stijl. Heel bijzonder is ook dat in de kerk materiaal is verwerkt dat afkomstig is van Romeinse bouwwerken die aan de overkant van de Rijn lagen. Het schip is het oudste deel van het gebouw dat in oorspronkelijke staat bewaard gebleven is. Het romaanse koor werd in de vijftiende eeuw vervangen door een koor in gotische stijl.

De kerk is tegenwoordig een eenbeukige kerk, maar vroeger bezat de kerk ook nog twee dwarsbeuken. Deze waren in 1856 aan de kerk toegevoegd. Later werden ze bij een restauratie van de schade uit de Tweede Wereldoorlog, samen met het gotische koor weer verwijderd. Hiervoor in de plaats kwam een bescheiden bakstenen koor in romaanse stijl. Interessant is dat de oude kerk een oude vriend heeft. De knotlinde die naast de ingang van de kerk staat is zo'n 300 jaar oud en daarmee ook een van de oudste van Nederland.

Top 100 oudste kerken van Nederland

Hieronder vindt u ranglijst met de top honderd oudste kerken van Nederland.

Positie ranglijst Locatie ProvincieNaam kerkBouwjaarOpmerking
1 Maastricht Limburg Sint-Servaasbasiliek 560 Ingewijd in 1039, Sint-Servaascrypte uit 560
2 Mesch Limburg Sint-Pancratiuskerk 9e eeuw 9e eeuw (deel schip), ca. 1400 (koor)
3 Oosterbeek Gelderland Oude Kerk 9e tot 10e eeuw Schip van tufsteen is gebouwd in de Karolingische periode
4 Elst Gelderland Grote Kerk 10e eeuw Delen van de vloer zijn op een Romeinse tempel gebouwd
5 Velsen-Zuid Noord-Holland Engelmunduskerk 10e of 11e eeuw
6 Limbricht Limburg Sint-Salviuskerk 1000
7 Maastricht Limburg Onze Lieve Vrouwebasiliek 1000
8 Castricum Noord-Holland Dorpskerk Castricum begin 11e eeuw
9 Kerkwijk Gelderland Hervormde Kerk Eerste kwart 11e eeuw
10 Nijmegen Gelderland Sint-Nicolaaskapel 1030 Ook wel Valkhofkapel
11 Utrecht Utrecht Pieterskerk 1039 Gebouwd van 1040-1048
12 Utrecht Utrecht Janskerk na 1040
13 Deventer Overijssel Lebuineskerk 1040 Alleen crypte resteert van Romaanse kerk
14 Voerendaal Limburg Sint-Laurentiuskerk 1049 Toren
15 Wilsum Overijssel Sint-Lambertuskerk 1050 Toren en schip
16 Wadenoijen Gelderland Hervormde kerk 11e eeuw eerste helft Schip is vroegromaans
17 Holwierde Groningen Kerk van Holwierde 11e eeuw
18 Klimmen Limburg Sint-Remigiuskerk 11e eeuw Delen fundament 2/3e eeuws
19 Leermens Groningen Donatuskerk 11e eeuw (1050)
20 Bedum Groningen Walfriduskerk 11e eeuw
21 Anloo Drenthe Magnuskerk 11e eeuw
22 Warnsveld Gelderland Sint-Martinuskerk 11e eeuw
23 Hellum Groningen Walfriduskerk 11e eeuw
24 Appeltern Gelderland Protestante kerk 11e eeuw Toren
25 Dennenburg Noord-Brabant Sint-Michaelskerk 11e eeuw
26 Oostereind Noord-Holland Hervormde kerk 11e eeuw Schip is 11e eeuws
27 Schinnen Limburg Sint-Dionysiuskerk 11e eeuw
28 Schin op Geul Limburg Sint-Mauritiuskerk 11e eeuw Delen muur mogelijk ouder
29 Sint Odiliënberg Limburg O.L. Vrouwekapel 11e eeuw
30 Valburg Gelderland Oude Kerk 11e eeuw Onderbouw toren
31 Susteren Limburg Sint-Amelbergabasiliek 11e eeuw
32 Andelst Gelderland Hervormde Dorpskerk 11e eeuw Deel schip
33 Echteld Gelderland Hervormde Kerk 11e eeuw Deel schip
34 Wilp Gelderland Herv.Kerk. Dorpskerk 11e eeuw Schip
35 Andelst Gelderland Sint Dionysiuskerk 11e eeuw Alleen schip
36 Utrecht Utrecht Mariakerk tweede helft 11e eeuw Alleen zuilengalerij nog overeind
37 Hogebeintum Friesland Kerk van Hogebeintum 11e of 12e eeuw
38 Warffum Groningen kerk van Warffum 11e of 12e eeuw
39 Dreumel Gelderland Toren Dreumel 11e of 12e eeuw Alleen toren resterend
40 Lemiers Limburg Sint-Catharinakapel 11e of 12e eeuw
41 Angerlo Gelderland Sint-Galluskerk ca 1100 Romaans turfstenen schip
42 Zuidwolde Groningen Kerk van Zuidwolde 1100
43 Sassenheim Zuid-Holland Pancratiuskerk 1100 Deel schip
44 Velp Gelderland Oude Nederlands Hervormde Kerk 1100
45 Heel Limburg St.Stephanuskerk 1100 Onderste deel toren
46 Dodewaard Gelderland Hervormde Kerk 1100
47 Angerlo Gelderland Sint-Galluskerk 1100 Romaans turfstenen schip (ca. 1100)
48 Anjum Friesland Michaëlkerk 1100
49 Limburg Abdij Rolduc vanaf 1104 Bouw vanaf 1104; crypte kerk in 1108 voltooid
50 Werkhoven Utrecht Sint Stevenskerk Begin 12e eeuw
51 Delden Overijssel Blasiuskerk 1118 Mogelijk ouder
52 Heerlen Limburg St. Pancratiuskerk Eerste helft 12e eeuw Schip
53 Rijssen Overijssel Schildkerk, voorheen Dionysiuskerk Eerste helft 12e eeuw Noordmuur
54 Oirschot Noord-Brabant Mariakerk of Boterkerkje 12e eeuw Fundamenten 8e eeuws
55 Maarssen Utrecht Hervormde kerk Maarssen 12e eeuw Toren
56 Usquert Groningen Petruskerk 12e eeuw
57 Jelsum Friesland Kerk van Jelsum 12e eeuw
58 Eenrum Groningen Kerk van Eenrum 12e eeuw
59 Ressen Gelderland Hervormde kerk Ressen 12e eeuw
60 Sint Odiliënberg Limburg Basiliek van de H.H. Wiro, Plechelmus en Otgerus 12e eeuw
61 Hellendoorn Gelderland Dorpskerk: Nederlands Hervormde Kerk 12e eeuw Schip
62 Drempt Gelderland Sint-Joriskerk 12e eeuw Onderbouw toren
63 Etten Gelderland Maartenskerk 12e eeuw
64 Diever Drenthe Sint-Pancratiuskerk 12e eeuw Toren
65 Eelde Drenthe Dorpskerk Eelde 12e eeuw Alleen fundamenten rest jonger
66 Ruinen Drenthe Mariakerk 12e eeuw
67 Nederhorst-den-Berg Noord-Holland Willibrordkerk 12e eeuw Toren en het schip
68 Muiden Noord-Holland Grote of Nicolaaskerk 12e eeuw Alleen toren 12e eeuws
69 Marsum Groningen Mauritiuskerk 12e eeuw
70 Ewijk Gelderland Kerktoren Ewijk 12e eeuw Alleen kerktoren resteert.
71 Jorwerd Friesland Sint-Radboudkerk 12e eeuw
72 Rheden Gelderland Dorpskerk Rheden 12e eeuw Toren
73 Goutum Friesland Agneskerk 12e eeuw
74 Oosterland Noord-Holland Michaëlskerk 12e eeuw
75 Wahlwiller Limburg Sint-Cunibertuskerk 12e eeuw
76 Waalre Noord Brabant Oude Sint-Willibrorduskerk 12e eeuw
77 Utrecht Utrecht Nicolaïkerk 12e eeuw Alleen het tweetorenfront
78 Kerkwijk Gelderland Hervormde Kerk 12e eeuw
79 Nijmegen Gelderland Sint Maartenskapel 12e eeuw Barbarossa-ruïne
80 Doezum Groningen Kerk van Doezum 12e eeuw
81 Marum Groningen kerk van Marum 12e eeuw
82 Midwolde Groningen Kerk van Midwolde 12e eeuw 12e eeuw (schip en toren), koor 13 eeuw
83 Winsum Groningen Torenkerk 12e eeuw Delen zuidmuur 12e eeuws.
84 Spankeren Gelderland Petruskerk 12e eeuw toren
85 Amerongen Utrecht Andrieskerk 12e eeuw
86 Leens Groningen Petruskerk 12e eeuw
87 UithuizenGroningenJacobikerk12e eeuwToren12e eeuw, rest jonger
88 Zuidhoorn Groningen kerk van Zuidhorn 12e eeuw
89 Baflo Groningen Sint-Laurentiuskerk (Baflo) 12e eeuw
90 Breede Groningen kerk van Breede 12e eeuw
91 NesFrieslandSint-Johanneskerk 12e eeuw Oostgevel en toren
92 Tzum Friesland Johanneskerk 12e eeuw Schip
93 Aldtsjerk Friesland Sint-Pauluskerk 12e eeuw
94 Nijswiller Limburg Sint-Dionysiuskerk 12e eeuw
95 Wahlwiller Limburg Sint-Cunibertuskerk 12e eeuw Schip
96 Holset Limburg St. Lambertus 12e eeuw Toren en schip
97 Achlum Friesland Gertrudiskerk 12e eeuw Schip
98 Rijnsburg Zuid-Holland Rijnsburg 12e eeuw Toren
99 Aalsum Friesland hervormde kerk van Aalsum 12e eeuw Schip
100 Boer Friesland Mariakerk 12e eeuw
100 Oudega Friesland Sint-Agathakerk 12e eeuw

Lees verder

© 2016 - 2018 Pernambuco, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Tien mooie en bijzondere kerken in NederlandOok in Nederland zijn er heel wat mooie historische kerken. Vele daarvan zijn gebouwd in de middeleeuwen. De meeste kerk…
Vermaning in Ballum op Ameland - Doopsgezinde kerkVermaning in Ballum op Ameland - Doopsgezinde kerkHet dorp Ballum op Ameland heeft twee kerken, een hervormde en doopsgezinde, die ook wel Vermaning wordt genoemd. In 201…
Leuven, de studentenstad in BelgiëLeuven is een Vlaamse stad in Vlaams Brabant, België. De stad is centraal gelegen en de hoofdstad van het deel Leuven. H…
Vakantie in Macedonië (Ohrid)Macedonië is een unieke vakantiebestemming. Het is een land vol historie, met veel culturele bezienswaardigheden, maar o…
De protestantse kerk in NederlandDe protestantse kerk in NederlandDe protestantse kerk (afgekort ook wel PKN genoemd) is de grootste kerkgemeenschap in Nederland. De gemeenschap heeft de…
Bronnen en referenties
  • http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/main.php (geraadpleegd 24-2-20160
  • De Groninger cultuurschat: kerken van 1000 tot 1800, auteurs: Justin E. A. Kroesen,Regnerus Steensma, 2008

Reageer op het artikel "Top 100 oudste kerken van Nederland"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

Johan Vorderman, 12-07-2018 22:43 #1
Dag,
Ik zie dat de kerk in Vorchten (gemeente Heerde) niet is vermeld in de top 100.
De toren schijnt voor 900 te zijn gebouwd.

Groeten,
Johan Vorderman

Infoteur: Pernambuco
Laatste update: 12-05-2017
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Geschiedenis
Bronnen en referenties: 2
Reacties: 1
Schrijf mee!