Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet
Naast het interpreteren van de betekenis van poëzie is het gebruikelijk om de technische kwaliteit van een gedicht te beoordelen. Dit gebeurt aan de hand van analyse van het rijmschema, metrum, de strofe en voet. Bij een voet heb je termen om de verschillende soorten aan te duiden: jambe, trochee, spondee, anapest, dactylus en amfibrachys. Wat betekenen deze termen en hoe gebruik je ze? De vele voorbeelden leggen uit hoe het werkt, vooral ook de lastigere termen zoals het metrum.Rijmschema
Het is betrekkelijk eenvoudig om het rijmschema van een gedicht te achterhalen:[OLIST]Lees het gedicht.
Kijk welke lijnen met elkaar rijmen.
Geef elke rijmende lijn dezelfde letter, beginnend met a.[/OLIST]
| Tekst | Rijmschema |
|---|---|
| Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik, | a |
| Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik! | a |
| Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot, | b |
| Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood. | b |
| Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant, | c |
| Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand. | c |
| Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan, | d |
| Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!" | d |
| Van middag (lang reeds was hij heengespoed) | e |
| Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet. | e |
| "Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt, | f |
| "Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?" | f |
| Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't, | g |
| Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast, | g |
| Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan, | d |
| Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan." | d |
De tuinman en de dood is een voorbeeld van het eenvoudigste rijmschema: aabb. Andere mogelijke schema's zijn bijvoorbeeld abab, abba, abca, etc.
Sommige gedichten met een specifiek rijmschema hebben een naam. De limerick is een voorbeeld van een gedicht met vijf regels volgens het aabba rijmschema. Sonetten (beroemd van Shakespeare) zijn een ander voorbeeld van een speciaal rijmschema: abab cdcd efef gg. Ook Nederlandse dichters hebben variaties van het sonnettenschema gebruikt.
| Tekst | Rijmschema |
|---|---|
| Mijn hemel de rozen verwelken | a |
| de treurwilg staat al op nul | b |
| aanschouw het zéro van de kelken | a |
| mijn hemel wat ben ik een sul | b |
| Ik had van de roos moeten plukken | c |
| meeldraden uit moeten zeven | d |
| alleen om een kwestie van bukken | c |
| verspeel ik de winst van een leven | d |
| Bij de rozenhof in het Vondelpark | e |
| staat stil de tuinman met zijn hark | e |
| en ziet de bloemen kwijnen | f |
| Geven wij elk het zijne | f |
| de dichter staat voor zijn sonnet | g |
| een tuinman voor het rozenbed | g |
Strofe
Een strofe in een gedicht is eenvoudig te herkennen omdat het visueel gescheiden is. Het is vergelijkbaar met een paragraaf in een tekst. Strofen beschrijven meestal een gedachte en hebben een vastgestelde lengte van twee of meer lijnen. Er bestaan benamingen voor verschillende strofenlengtes:- 2: distichon
- 3: terzine
- 4: kwatrijn
- 5: quintet
- 6: sextet
- 7: septet
- 8: octaaf
- 5 of meer: stanza (algemene term)
Zoals je kan zien zijn de namen afgeleid van de Griekse telling voor dat getal. Nostradmus schreef bijvoorbeeld zijn beroemde voorspellingen in kwatrijnen. Gedichten hebben natuurlijk niet altijd dezelfde strofenlengte tot het eind. Het komt vaak voor dat er afwisseling is in die lengte en in sommige dichtvormen, zoals het sonnet, is het vastgesteld hoe lang de strofen moeten zijn. Een sonnet bestaat uit twee kwatrijnen (4 + 4) en dan een sextet (6) of twee terzijnen (3 + 3).
Metrum en voet
Het metrum en voet zijn wat lastiger dan het rijmschema en de strofen. Metrum komt uit het Grieks: metron betekent meten. Het heeft dus te maken met de lengte van een lijn in het gedicht. De lengte van een gedicht wordt niet bepaald door simpelweg de woorden te tellen. Dit werkt niet omdat woorden verschillende lengtes en ritmes hebben wat van invloed is op hoe je het gedicht leest. We merken dit zelf ook als we bijvoorbeeld een Sinterklaasgedicht maken: hoe lang de lijn wordt, hangt af van de lijn waarmee het rijmt. Je kunt niet ineens een lijn veel langer of korter maken, want dan klinkt het niet goed.De lengte van een lijn meten we in voet. Elke voet is een herhaling van hetzelfde ritme in de lettergrepen. Meestal onderscheiden we zes verschillende voeten. Het ritme in de tabel wordt weergegeven in vier verschillende notatievormen.
| Naam van de voet | Ritme | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Jambe (meervoud: jamben) | onbeklemtoond - beklemtoond da DUM / ˘ U − | geweld, portiek, cadeau, limoen, alleen, bordes, margriet, ventiel |
| Trochee (meervoud: trocheeën) | beklemtoond - onbeklemtoond DUM da ˘ / − U | handel, Limburg, robot, schoolbel, winter, monster, nadeel, huiswerk |
| Spondee of spondeus (meervoud: spondeeën) | beklemtoond - beklemtoond DUM DUM ˘ ˘ − − | wanklank, bombast, raadhuis |
| Anapest (meervoud: anapesten) | onbeklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond da da DUM / / ˘ U U − | anapest, document, pyromaan, onderschat, overal, allebei |
| Dactylus (meervoud: dactylen of dactyli) | beklemtoond - onbeklemtoond - onbeklemtoond DUM da da ˘ / / − U U | interview, bloemlezing, voorbeelden, hunkering, overloop, handeling, springkussen |
| Amfibrachys (meervoud: amfibrachen) | onbeklemtoond - beklemtoond - onbeklemtoond da DUM da / ˘ / − U − | verlopen, cadeautje, gemakzucht, omgeving, elektrisch, computer, politie |
- 1: monometer
- 2: dimeter
- 3: trimeter
- 4: tetrameter
- 5: pentameter
- 6: hexameter
- 7: heptameter
- 8: octameter
Om een gedicht of lijn te beschrijven combineren we het soort voet met de lengte. Een jambische pentameter is dus een lijn met een jambisch ritme (da DUM) waarin dit vijf keer achter elkaar voorkomt. Een dactylische hexameter is een lijn met een datylisch ritme (DUM da da) waarin dit zes keer achter elkaar voorkomt. Uiteraard komt het voor dat dichters vrijer omgaan met het metrum en niet altijd stug vasthouden aan een.
| Tekst | Analyse | Metrum |
|---|---|---|
| Denkend aan Holland | denkend aan Holland | dactylus - trochee: dimeter |
| zie ik breede rivieren | zie ik breede rivieren | anapest - anapest: dimeter |
| traag door oneindig | traag door oneindig | dactylus - trochee: dimeter |
| laagland gaan | laagland gaan | dactylus: monometer |
| Tekst | Analyse | Metrum |
|---|---|---|
| Mijn hemel de rozen verwelken | Mijn hemel de rozen verwelken | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| de treurwilg staat al op nul | de treurwilg staat al op nul | jambe - jambe - anapest: trimeter |
| aanschouw het zéro van de kelken | aanschouw het zéro van de kelken | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| mijn hemel wat ben ik een sul | miijn hemel wat ben ik een sul | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| Ik had van de roos moeten plukken | Ik had van de roos moeten plukken | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| meeldraden uit moeten zeven | meeldraden uit moeten zeven | dactylus - dactylus - trochee: trimeter |
| alleen om een kwestie van bukken | alleen om een kwestie van bukken | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| verspeel ik de winst van een leven | verspeel ik de winst van het leven | jambe - anapest - anapest: trimeter |
| Bij de rozenhof in het Vondelpark | Bij de rozenhof in het Vondelpark | anapest - jambe - anapest - jambe: tetrameter |
| staat stil de tuinman met zijn hark | staat stil de tuinman met zijn hark | jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter |
| en ziet de bloemen kwijnen | en ziet de bloemen kwijnen | jambe - jambe - jambe: trimeter |
| Geven wij elk het zijne | Geven wij elk het zijne | jambe - jambe - jambe: trimeter |
| de dichter staat voor zijn sonnet | de dichter staat voor zijn sonnet | jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter |
| een tuinman voor het rozenbed | een tuinman voor het rozenbed | jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter |
| Tekst | Analyse | Metrum |
|---|---|---|
| Gedrukte letters laat ik U hier kijken | Gedrukte letters laat ik U hier kijken | jambe - jambe - anapest - anapest: tetrameter |
| maar met mijn warme mond kan ik niet spreken, | maar met mijn warme mond kan ik niet spreken | jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter |
| mijn hete hand uit dit papier niet steken | mijn hete hand uit dit papier niet steken | jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter |
| wat kan ik doen? Ik kan U niet bereiken. | wat kan ik doen? Ik kan U niet bereiken | jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter |
