InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Taal > Menselijke klanken: klinkers

Menselijke klanken: klinkers

Menselijke klanken: klinkers Mensen kunnen allerlei verschillende klanken produceren met hun longen, stembanden, luchtwegen, mond, tong en lippen. Het International Phonetic Alphabet (IPA) biedt een gestandaardiseerde manier om menselijke klanken te classificeren. Hoe geeft het IPA klinkers aan? Het belangrijkst in de classificatie van klinkers is de indeling van de ruimte in de mond. Net als bij de medeklinkers betreft het hier een driedeling: openheid, locatie van de tong en lipronding.


Openheid

Openheid verwijst naar hoe ver de mond open is tijdens de klank. IPA kent zeven stappen van gesloten naar open.

Openheid Voorbeeld
Gesloten ie als in zien
Bijna gesloten i als in zin
Gesloten midden eu als in deuk
Midden e als in spade
Open midden è als in scène
Bijna open a als in Engels bad
Open a als in vaak

Locatie

Locatie verwijst naar hoe ver naar voren dan wel naar achteren de tong is tijdens de klank. In de tabel bij “Openheid” zijn alle voorbeelden voorin of centraal. IPA kent in total vijf stappen van voorin naar achterin

Locatie Voorbeeld
Voor ie als in zien
Bijna voor i als in zin
Centraal e als in spade
Bijna achter oo als in Engels hook
Achter o als in bot

Lipronding

Behalve locatie en openheid speelt ook de ronding van de lippen een rol. Dit is een simpele tweedeling: gerond of niet. Bij ongeronde klinkers worden de mondhoeken naar achteren getrokken. In onderstaande tabel staan enkele klanken die alleen verschillen op dit aspect.

Openheid Locatie Voorbeeld gerond Voorbeeld ongerond
Gesloten Voor uu als in vuur ie als in zien
Gesloten midden Voor eu als in deuk ee als pees
Open midden Voor eu als in Frans jeune è als in scène
Open midden Achter u als in Engels plus o als in bot

Klankverschuiving

De uitspraak van talen is aan verandering onderhevig. Je kunt dit heel goed horen als je naar radio- of tv-opnames luistert uit de jaren '50. De manier van spreken klinkt voor onze oren heel stemmig. Dat komt deels door het gebruik van andere woorden, maar ook doordat klanken in de loop der tijd langzaam verschuiven. Deze verschuiving gaat geleidelijk: een klank springt niet direct van meest open "aa" naar meest gesloten "ie", maar kan dus wel opschuiven van "ie" naar "i" bijvoorbeeld.

Als je weet hoe klankverschuivingen plaatsvinden, kun je terug in de tijd kijken naar de manier waarop iets vroeger werd uitgesproken. Omdat bijvoorbeeld alle Germaanse talen uiteindelijk eenzelfde origine hebben, kun je dus de talen met elkaar vergelijken. Kijkend naar nu en hoever ze nu uit elkaar zijn gedreven, kun je terug in de tijd redeneren naar wat het ooit geweest zou kunnen zijn. Op die manier kunnen taalkundigen uitgestorven, oude talen reconstrueren.

Spelling van de taal kan ook een hint zijn van klankverschuiving. In het Nederlands speelt dat minder, omdat wij geregeld de spelling "opschonen", maar in het Engels bijvoorbeeld zie je dit heel duidelijk. Waarom zou je iets anders spellen als het hetzelfde wordt uitgesproken? Dat doe je niet, dus geeft dit een aanwijzing dat er ooit wel verschillen bestonden tussen woorden die nu hetzelfde klinken. Denk bijvoorbeeld aan paren als heir - air, rain - rein - reign, cloud - could. En andersom: waarom zou je iets hetzelfde spellen als het anders wordt uitgesproken? Het bekendste voorbeeld is -ough: de woorden enough (enof), though (thow), through (thruu), rough (ruf), plough (plaauw), ought (ooht), borough (borra) en hiccough (hiccup) hebben alle acht dezelfde spelling, maar een andere uitspraak. Het is waarschijnlijk dat al deze -ough vormen ooit veel meer op elkaar leken, maar dat de klanken verschoven zijn terwijl de spelling niet veranderd is.

Conclusie

Klinkers worden geclassificeerd aan de hand van drie kenmerken: openheid, locatie en lipronding. In totaal kent IPA aparte symbolen voor 28 verschillende klinkers. Uiteraard vallen klanken niet altijd precies hierbinnen, dus zijn er speciale markeringen voor verhoogde, verlaagde, gecentraliseerde, rondere en minder ronde klanken. Dit kan ook helpen om beginnende klankverschuiving aan te geven.

Lees verder

© 2008 - 2019 Jantrao, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Spelling: enkele of dubbele klinkers en medeklinkersVoor mensen met Nederlands als moedertaal is het vanzelfsprekend wanneer klinkers en medeklinkers dubbel of enkel geschr…
Spelling van het EngelsSpelling van het EngelsDe Engelse taal is buitengewoon lastig te spellen; ook de Britten en Amerikanen hebben daar zelf last van. Vooral het ge…
Wat is fonetiek?Wat is fonetiek?Fonetiek is een onderdeel van taalkunde dat bestudeert hoe taal klinkt, oftewel de uitspraak van taal. Wat spelling is v…
Spelling: trucs en regels voor kinderen en leerkrachtenSpelling: trucs en regels voor kinderen en leerkrachtenHet spellen van sommige woorden is erg lastig. Kinderen leren in groep 3 in eerste instantie dat ze woorden schrijven zo…
Wordfeud: woorden met weinig klinkersWordfeud: woorden met weinig klinkersSoms zit het niet mee met Wordfeud en krijg je lang geen klinkers binnen. Welke woorden speel je dan? En wat kun je make…
Bronnen en referenties
  • http://en.wikipedia.org/wiki/ipa
  • http://mudrac.ffzg.hr/~ltatomir/skripte/skripte/IPA_chart_2005.jpeg
  • https://www.englishclub.com/ref/esl/Power_of_7/7_Ways_to_Say_ough__2924.htm

Reageer op het artikel "Menselijke klanken: klinkers"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Jantrao
Laatste update: 30-05-2015
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!