Hoofse cultuur: een gedragscode voor edelen en ridders

De hoofse cultuur die tijdens de 12de eeuw ontstond, was het gevolg van een grote omslag in het gedrag en de normen en waarden van edelen en ridders. Ruw en agresssief gedrag werd omgevormd tot gecultiveerd en beschaafd gedrag. In veel opzichten kan men zeggen dat de hoofse cultuur het begin was van de hedendaagse westerse beschaving. Uit een nadere beschouwing blijkt dat er verschillende krachten in en rond de middeleeuwse hoven hebben bijgedragen aan het ontstaan ervan. Artikelindeling (interne links)

• Hoofse cultuur
• Wat is hoofsheid?
• De hoofse periode
• Het ontstaan van de hoofse cultuur
• Hoofse cultuur en individualiteit
• De hoofse cultuur en de Katholieke Kerk; ridders en monniken
• De hoofse man
• Het sociale en culturele leven aan het hof
• Hoofse liefde

Hoofse cultuur

De term 'hoofse cultuur' verwijst naar de levensinstelling en de normen en waarden die met name tijdens de 12de en 13de eeuw gebruikelijk waren aan de Europese hoven van edelen en ridders. Later zouden ze zich verder uitbreiden naar de burgers in de steden. Het gedrag dat hiermee gepaard ging wordt 'hoofs gedrag' genoemd of 'hoofsheid'. Vaak wordt hoofse cultuur in één adem genoemd met 'hoofse literatuur', wat de belangrijkste uiting was van hoofsheid en ook fungeerde als een leidraad.

Lees hier meer over hoofse literatuur. Dit artikel concentreert zich op de beschrijving van de hoofse cultuur aan de hoven en op de manier waarop dat het leven van edelen en ridders kleurde.

Wat is hoofsheid?

Wat was hoofsheid nu precies? Zoals gezegd was het vooral een code welke leidde tot bepaald gedrag. Het betekende dat je jezelf fatsoenlijk en toeschietelijk opstelde jegens anderen en je best deed om onderlinge wrijving te vermijden. Vandaag de dag vinden we deze bedoeling nog steeds terug in het woord 'hoffelijkheid'.

Hoofs was het om rekening te houden met de gevoelens van anderen en zowel fysieke als mentale zelfbeheersing op te brengen. Lichamelijke behoeftes en driften dienden te worden onderdrukt in plaats van uitgeleefd op een ander. Ook psychische onhebbelijkheden als liegen, opscheppen, een vermeende superieuriteit uitstralen of anderen kleineren moest men in de hand zien te houden. De bedoeling was bovenal een ander in zijn of haar waarde te laten en niet te schofferen.

Binnen dit kader waren allerlei vormen van onbeleefd en boers gedrag natuurlijk uit den boze. In de Middeleeuwen betekende dat met name dat je niet mocht vloeken of boeren in het openbaar. Tevens opende de beschaafde mens de aanval op de onder middeleeuwers nogal gebruikelijke gewoonte van het spuwen. Men was gewend om de klodders speeksel overal en nergens rond te spuwen als men het kwijt moest, maar dat werd nu niet meer getolereerd.

Tegenover het niet meer vertonen van ruw gedrag stond het vertonen van extra beschaafd gedrag. Dat wilde zeggen dat men zichzelf op cultureel gebied ontwikkelde en bij voorkeur ook een positieve bijdrage leverde aan de ontwikkeling van diezelfde cultuur door deze te stimuleren. Literatuur speelde hierbij een hoofdrol.

De hoofse periode

De hoofse idealen beginnen zich in het begin van de 12de eeuw te ontwikkelen onder de Zuid-Franse adel. Hier vandaan verspreidden ze zich verder over de Europese hoven van koningen en andere hoge adel. Tijdens de tweede helft van de 12de eeuw beleefde de hoofse cultuur en literatuur hier vervolgens zijn hoogtepunt. In de loop van de 13de eeuw neemt dat alweer af. Wat dat betreft lijkt het dus maar om een tamelijk korte periode in de geschiedenis te gaan.

De hoofse cultuur was met het inzakken van de literaire bloeiperiode aan de hoven echter nog lang niet over. Integendeel, de idealen breidden zich door de tijd heen alleen maar uit naar grotere lagen van de bevolking. In de 16de eeuw zijn ze tenslotte algemeen geaccepteerd als fatsoenlijk 'burgerlijk gedrag'.

Het ontstaan van de hoofse cultuur

Het is duidelijk dat de hoofse cultuur een radicale omslag in de Europese normen en waarden betekende. Zoiets komt niet uit de lucht vallen. Daar moeten oorzaken voor zijn al valt het, zeker voor een periode die zo lang geleden is, niet mee die aan te wijzen. De onderstaande zaken echter, speelden waarschijnlijk een belangrijke rol bij het proces.

De kruistochten
De kruistochten lijken in meerdere opzichten van invloed te zijn geweest op het ontstaan en opbloeien van de hoofse cultuur.

• Voor de kruistochten moesten Europese edelen en ridders verre reizen maken en kwamen ze in aanraking met andere culturen, waaronder de als zeer beschaafd bekend staande Arabische cultuur. Waarschijnlijk heeft dat geleid tot een herziening van de eigen gedragsprotocollen.
• In verband met de kruistochten streefde de Katholieke Kerk een herwaardering van de ridderschap na. Dat was nodig om de rechtvaardiging van de oorlogen die nu uit naam van de Kerk werden gevoerd vorm te geven. In dit kader kwam er veel nadruk te liggen op de 'dienstbaarheid' die ridders hadden ten opzichte van God. Daar stond tegenover dat ridders voortaan in de adelstand werden verheven. Wel was het voor de nieuwe, adellijke ridder die vocht voor Kerk en geloof noodzakelijk zichzelf minder ruw te gedragen dan voorheen.

De opkomst van troubadours
In Zuid-Frankrijk doen troubadours voor het eerst van zich spreken met romantische gedichten over onbereikbare liefdes. Zij zijn de eersten die de vrouw op een voetstuk plaatsen.

Groeiende welvaart
In de loop van de twaalfde eeuw kende men een mate van welvaart die er lang niet was geweest. Het gevolg was dat er minder tijd nodig was om in allerlei eerste levensbehoeften te voorzien en ontstond er zoiets als vrije tijd. Een vrije tijd die men toch graag nuttig wilde gebruiken. Met name op de hoven kwam deze tijd aldus in het teken te staan van wat men tegenwoordig 'sociale contacten' zou noemen.
Dat gaf echter problemen aan de Europese hoven, aangezien men gewend was om twistziek en agressief met elkaar om te gaan. Edelen vlogen elkaar constant in de haren en dat kon nu niet langer. Vandaar dat de introductie van een nieuwe levensstijl noodzakelijk werd.

Opkomend individualisme
In de genoemde periode groeide ook de behoefte aan meer individualiteit. Aanvankelijk was de Europese cultuur een groepscultuur, waarbij men zichzelf vooral identificeerde met de groep waar men toe behoorde, maar dat was aan het verlopen. Mensen ervaarden zichzelf in toenemende mate als een individu. Dat maakte hen gevoeliger voor de manier waarop er met hun privé-sfeer werd omgegaan. Hoofs gedrag was erop gericht dat voortaan respectvoller te doen. Men mocht de privé-sfeer van een ander niet zomaar meer binnendringen.

Hoofse cultuur en individualiteit

Het idee dat ieder mens een uniek wezen is met een eigen onvervreemdbare, identiteit en waarde is typisch voor de westerse beschaving. Ook vandaag de dag zijn andere culturen vaak meer op het 'wij' gericht dan op het 'ík'. Dit is dus begonnen met de hoofse cultuur in Europa.

Binnen deze ontluikende erkenning voor het individu ontstaat er ook een drang tot zelfonderzoek en zelfexpressie. Het begrip 'zelfkennis' komt centraal te staan. Zelfkennis werd gezien als de weg naar God en als de basis om tot een goed contact met anderen te komen. Geleerden en geestelijken roepen iedereen op om zelfkennis na te streven en velen geven daaraan gehoor.

In het kielzog hiervan ontstaan tal van nieuwe gewoontes en cultuuruitingen die het individu in zijn zoektocht naar zelfkennis ondersteunen. Daaronder zijn de biecht, mystieke rituelen, het portret (zowel in beeld als in woord), de autobiografie, de lyriek en de meest hoofse uitvinding van allen: de roman.

De hoofse cultuur en de Katholieke Kerk; ridders en monniken

In de Middeleeuwen waren monniken enerzijds en ridders anderzijds tot elkaar veroordeeld. De monnik was de drager van wijsheid en morele superieuriteit, maar kon zichzelf niet verdedigen tegen fysieke aanvallen. De ridder daarentegen kon zichzelf prima redden in de wereld, maar had gezien de militaire aard van zijn werkzaamheden maatschappelijke leiding nodig en geestelijke hulp voor het bewaken van zijn zieleheil.

Een belangrijk probleem bij dit alles was natuurlijk het feit dat ridders het gebod om 'niet te doden' overtraden. Voor de geestelijken was het echter van groot belang dat zij dat deden en bleven doen. Daarom was men al vanaf de 4de eeuw druk doende om de voorwaarden te bepalen waaronder men de wapenen mocht opnemen.
Daarbij werd het van groot belang geacht dat ridders primair gezien optraden als 'kerkbeschermers', want anders was er niet afdoende legitimatie voor een oorlog. Dit noemde men 'de rechtvaardige oorlog'.

Zo ontstond al in de vroege Middeleeuwen het idee dat oorlogvoering alleen was toegestaan voor 'de goede zaak' en dat de oorlogvoerders dienstbaar waren aan God. Dat leidde tot een systeen waarbij de ridder geacht werd om gevolg te geven aan drie zaken, welke van steeds hoger moreel belang waren. Dit waren:

• Utile. Dit was het nuttige of het aardse en sloeg grotendeels op dagelijkse werkzaamheden in dienst van anderen.
• Honestum. Dit was het eervolle. Het betrof de eervolle manier waarop de ridder zich van zijn taak diende te kwijten en in het leven diende te staan.
• Summum bonum. Dit was het hoogste goed, oftewel het leven in God.

Door de kruistochten werd dit hele idee belangrijker dan ooit tevoren. Kruistochten waren immers geen zuiver defensieve aangelegenheid meer. Ridders werdengevraagd om namens de Paus en ter ere van het Katholieke geloof een ander land aan te vallen zonder directe provocatie.
De riddercode werd nu steeds dringender gepropageerd door de geestelijkheid. Vandaar dat het dienstbare karkater van de ridderschap verweven raakte met de hoofse cultuur. Daarbij ging het niet langer alleen om het beschermen van het geloof en diens vertegenwoordigers, al was dat nog wel het belangrijkste. Men kreeg hiernaast ook de plicht om armen, weduwen en wezen te verdedigen tegen onrecht en het land met gevaar voor eigen leven tot vrede te brengen.

In ruil voor de door hun geleverde diensten, werden ridders voortaan door de Kerk in adelstand verheven. Het was tegen deze achtergrond dat de hoofse cultuur ook voor de Kerk belangrijk werd en ook geestelijken de ridders graag zagen uitgroeien tot beschaafder volk dan voorheen.

De hoofse man

Al met al diende de hoofse man zich op allerlei gebieden beschaafd te ontwikkelen, al dan niet met hulp van het hof. Dat betekende in eerste instantie dat hij zich moest conformeren aan nieuwe gedragsregels en codes, zichzelf moest beheersen en geen aanstoot mocht geven.
Verder werd hij echter ook geacht zich te onderscheiden van minder beschaafde individuen. Dat kon door het tonen van kracht en moed, verfijnde manieren, een verzorgd uiterlijk, aangename conversatie, bedrevenheid als minnaar, kunstzinnige interesse en bekwaamheid in sport en spel.

Het sociale en culturele leven aan het hof

Het 12de eeuwse hofleven diende aldus een compleet nieuwe vorm te krijgen, waarbij sociale en culturele uitingen veel aandacht kregen. Dit alles in overeenstemming met de nieuwe idealen betreffende beschaafd gedrag.

Aangezien een dergelijk gedrag niet zomaar vanzelf ontstond, zat er ook een soort van opvoedingsprogramma aan de nieuwe ideologie vast. Dat bestond vooral uit het idee dat het leven aan hof 'schoon' diende te zijn en dat men deze 'schoonheid' kon bereiken door het aanleren en behouden van zelfbeheersing.

Men besefte zich echter terdege dat zoiets moet worden geleerd en geoefend en dat daar de nodige gelegenheid voor moet zijn. Daarom organiseerde het hof een programma van activiteiten die de nieuwe levensstijl ondersteunde en de hofleden de kans gaven praktijkervaring op te doen.
Tot dat programma behoorden de volgende onderdelen:

• Feesten. Het hof organiseerde regelmatig feesten en evenmenten. Hierop konden de gasten hun excellente hoofse vaardigheden tonen aan anderen en aan de vorst. De vorst liet op zijn beurt zijn 'miltheit' ten opzichte van zijn gasten zien.
• De jacht. Deze bestond natuurlijk al langer, maar kreeg nu een ander doel. De hoveling diende de jacht voortaan te gebruiken als een oefening in geduld, vernuft en zelfbeheersing, in plaats van als een wedstrijd in het doden van zoveel mogelijk dieren.
• Kunst. Vorsten en graven werden enthousiaste mecenassen op het gebied van kunst. Daarbij diende de betreffende kunst natuurlijk wel een uithangbord van de hoofse ideologie te zijn. Vaak ontstond er echter een vruchtbare samenwerking waarbij heer en kunstenaar elkaar prestige gaven.

Hoofse liefde

De liefde speelde een belangrijke rol bij zowel de hoofse gedragscode als het opvoedingsprogramma . Er was immers geen enkel gebied waarop de hoofse man beter kon laten zien zijn hartstochten onder controle te hebben dan in de liefde. Hovelingen werden dan ook geacht hun dame met alle denkbare voorkomendheid en eerbied te behandelen, ongeacht de problemen en beproevingen die de liefde hem wellicht brachten.

Anvankelijk werd er in het krijgshaftige, louter door mannen gedragen, feodale tijdperk weinig tot geen aandacht besteed aan de gevoelens tussen man en vrouw. De relatie tussen beide sexen achtte men vooral gedreven door lust en de behoefte aan nageslacht. Een hechte vriendschap tussen twee mannen werd gezien als de belangrijkste vorm van intermenselijk contact.

Vanaf de 12de eeuw beginnen Zuid-Franse troubadours echter de hoofse liefde te bezingen, wat meestal hun eigen, onbeantwoorde liefde voor een adellijke dame betrof. Hoe ze daar bij kwamen is niet helemaal duidelijk, al is het opvallend dat deze ontwikkeling gelijk opgaat met een toenemende verering van de Heilige Maagd Maria in de Katholieke Kerk.
In de basis lijkt het echter vooral een reactie te zijn geweest op het huwelijk. Tenslotte was het middeleeuwse huwelijk, zeker onder edelen, iets heel anders dan het hedendaagse. Het huwelijk was een verbintenis met een andere familie, waardoor allerlei belangen werden behartigd. Dat was ook niet vreemd in een maatschappij met een 'wij'-cultuur.

Het moge echter duidelijk zijn dat dit idee niet paste bij het nieuwe, gecultiveerde individu dat op zoek was naar zelfkennis en eigenheid. Die wilde zijn gevoelsleven liever onderzoeken en zijn kwaliteiten als minnaar ontwikkelen voorbij de basale driften. En aldus ontstond in de literatuur de hoofse liefde, waarbij vrouwen werden beschouwd als hogere wezens voor wie de man zich alle mogelijke moeite wilde doen.

Natuurlijk is het wel de vraag of de liefde in de dagelijkse praktijk ook zo hoofs was als in de romans. Christine de Pisan, dichteres uit de late Middeleeuwen, meende van niet. Zij ontwaarde nog veel hypocrisie onder de hoofse man. Mooie woorden werden er over de liefde geschreven, gezongen en gesproken, maar in de werkelijkheid was er naar haar mening nog veel minachting ten opzichte van het vrouwelijke geslacht.

Uiteindelijk zal het echter wel zo zijn geweest dat de werkelijke mate van hoofsheid per individu verschilde.

Lees hier meer over de geschiedenis en cultuur van de Middeleeuwen.

Lees verder

• Middeleeuwse ridders: wat was eigenlijk een ridder?