De anatomische les, Rembrandt

Het schilderij in het Mauritshuis te Den Haag, “Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp”, is door de 26 jarige Rembrandt in Amsterdam geschilderd in 1632. De jaarlijkse “openbare” anatomische les, een traditie die in December of Januari plaats vond, als door de winterkou de ontbinding van het snijlijk wordt vertraagt. Het was een grote eer voor de jonge onbekende schilder in een stad waar schilders met grote namen werkten.

Notabelen

Het evenement in de Amsterdamse Waag, was bedoeld als open dag om de burger te tonen wat het werk van de gilde inhield. De gilde had, zoals iedere organisatie geld nodig dus werd het een elitaire vertoning voor uitgenodigde notabelen die de gildekas spekten met het betalen van het hoge entreegeld; met zo’n uitnodiging op zak telde men mee in de hoogste kringen van de stad.

De Waag

De Waag gebouwd als poort van de stadsmuur werd door de Amsterdammers al gauw de “snijburcht” genoemd. Op de bovenverdieping van de Waag bevonden zich de gilden van de smeden, schilders, metselaars en chirurgijnen(artsen), ieder met een eigen ingang vanaf de straat. De chirurgijnen komen naast deze beroepen nogal ambachtelijk over.

Boven de ingang stond (het staat er nog ) “Theatrum anatomicum”. Het was een ronde theater, een arena in het klein, in het midden de snijtafel waarop het te ontleden snijlijk, er om heen normaal collega’s en studenten en nu op de open dag, de genodigden.

Het Galgenveld

Executies in het openbaar met publiek op het plein voor de Waag uigevoerd. Normaal was dat de lijken naar het galgenveld in Amsterdam Noord gebracht werden, waar nu de wijk Volewijk ligt. Daar stonden galgen rond de galgeput waarin de vergane lijken vielen. Alles went en zondags bezochten gezinnen het Galgenveld om er te recreëren en hun kinderen te wijzen op het belang van goed gedrag.

Vanuit de Galgenstraat en de Galgebrug op het Prinseneiland (Prinseneiland ligt nu in het centrum, toen in het noorden aan de rand van de stad aan het IJ ) kon je de galgen zien. Voor bezoekers uit het westen en uit het noorden en passagiers en zeelui op de schepen op het IJ, was het galgenveld met de galgen goed zichtbaar en was bedoeld als waarschuwing aan vreemdelingen, dat de stad niet met zich liet sollen.

Adriaan Adriaanszn

De dode is de 40 jarige kokermaaker (hulpstuk bij het vervaardigen van aardewerk borden) Adriaan Adriaansz, een simpele ziel ook Aris ‘t kindt genoemd. Rembrandt heeft Adriaans simpele geest uitstekend in zijn grove gezicht weergegeven. Adriaan is een inbreker, een recidivist en voor zijn laatste diefstal een mantel werd hij veroordeeld tot de strop in Januari 1632. Het kwam de gildeheren heel goed uit want alleen op gehangen misdadigers mocht gesneden worden. Het leven van de gehangene was van geen belang, als dode had hij nog z`n waarde voor kunst, wetenschap en vermaak.

De snijlijken waren zeldzaam maar elk jaar lukte het weer om op het juiste moment over een gehangene te beschikken. Als we bedenken dat er volgens de stadsarchieven in 1632 gemiddeld per drie maanden (kwartaal) iemand tot de galg veroordeeld werd, dus circa vier personen per jaar moeten we op bases van de waarschijnlijkheidsleer concluderen dat de chirurgijngilde een goede relatie met “Magere Hein” gehad moeten hebben.

Op 31 Januari 1632 werd Adriaan ontleed door de Amsterdamse Chirurgijngilde, naakt uitgestrekt op de snijtafel voor een zaal met notabelen, geslachtsdelen bedekt ter bescherming van de zielen der godvrezende hypocrieten. Zelfvoldane gildehoofden buigen zich over de arme drommel met z`n volksgezicht en ruwe handen. Geen moment komt de gedachte bij ze op dat Adriaan een spelend kind is geweest die graag wou leven maar zijn hersens niet mee konden komen.

Nawoord

Buiten beeld staat Rembrandt te schetsen om het schouwspel te vereeuwigen. Adriaan z`n leven had geen waarde, z`n dood is gevat in kostbare oude kunst die men eeuwig zal bewaren, onbedoelde ode aan de schlemiel, ook een blijvende herinnering aan hoe mensen met elkaar omgaan. Adriaan en Rembrandt zorgden voor elkaars “onsterfelijkheid”.

De levenden halen de doden in, ze ontmoeten elkaar in het schimmenrijk, waar de vermoorden en gemartelden wachten op hun beulen. Adriaan kwelt z`n kwelgeesten al bijna vier eeuwen, ze kunnen noch vluchten noch sterven, ze laten hem nooit in de steek.