Belangrijke ontdekkingsreizen: De poolstreken

Lang geleden hebben de Inuits of Eskimo's zich al aangepast aan het leven in sneeuw en ijs. Voor het merendeel van de mensen bleven de uitgestrekte en eenzame gebieden rond de Noord- en Zuidpool onaantrekkelijk en daarom werden ze ook niet verkend. Pas in de 20e eeuw heeft de mens vaste voet gezet op de meest noordelijke en zuidelijke streken op aarde. Het bereiken van de Zuidpool werd zelfs een race tussen de Noor Amundsen (foto) en de Brit Scott met een dramatische afloop.

De Noordpool

Vroegere pogingen
Reeds 400 jaar geleden begon men in het Noordpoolgebied door te dringen. Zeevaarders die jacht maakten op walvissen, trotseerden mist en ijsbergen. Sommigen zochten een noordwestelijke doorvaart naar Azië via Noord-Amerika. Anderen probeerden een noordoostelijke doorgang te vinden om Siberië heen:

• Tussen 1594 en 1597 ontdekte Willem Barentsz op een noordoostelijke tocht het eiland Spitsbergen. Hij slaagde erin noordwaarts door te dringen tot 80° noorderbreedte (N.B.). Hij stierf op de terugweg naar de Russische kust na de barre winter die hij en zijn mannen als schipbreukelingen op Nova Zembla doorbrachten in een uit wrakhout gebouwde hut, het 'Behouden Huis' genaamd. Naar hem is de Barentszzee genoemd.
• Tussen 1607 en 1611 ontdekte de Engelsman Henry Hudson de oostkant van Groenland, het eiland dat nu Jan Mayen wordt genoemd, en de Hudsonrivier. Hun ontdekkingen droegen belangrijk bij aan de vestiging van een winstgevende walvisvangst en traankokerij. Maar de noordwestelijke en noordoostelijke doorgangen bleven onvindbaar.
• De exploratie van het Noordpoolgebied was echter begonnen en Kozakken, die rond 1650 de grenzen van Rusland uitbreidden, bereikten de plaatsen waar de grote Siberische rivieren Jenissei, Lena en Kolyma in de Noordelijke IJszee uitmondden.
• In 1725 vond de Deen Vitus Bering de zeestraat die Noord-Ammerika scheidt van Azië. In de 19e eeuw werden de pogingen om Noord-Amerika te omzeilen verdubbeld en men wedijverde tevens om de claim het 'uiterste noorden' te hebben bereikt.
• Voor het einde van de eeuw realiseerde professor A.E. Nordenskjöld een van de grootste dromen van arctische onderzoekers door een noordoostpassage te vinden via de Noordelijke IJszee (1878-1879).
• Ook nog vóór 1900 was de Noor Fridtjof Nansen met zijn schip de Fram, dat in het pakijs zat vastgevroren, noordwaarts gedreven met het ijs; per slede en per boot bereikte hij het record van 86° N.B. Maar de noordwestelijke passage en de Noordpool werden pas na 1900 bereikt.

Succesvolle pogingen
De Noor Roald Amundsen vond de noordwestelijke doorgang in de jaren 1903-1906 en de Amerikaan Robert Peary bereikte de geografische Noordpool (90° N.B.) na een bliksemsnelle aanval per hondenslee over de bevroren oceaan. Hij legde, samen met een compagnon en vier Inuits, bijna 900 km. af in 21 dagen.

De Zuidpool

Als de ontdekkingen in de Noordelijke IJszee al zinloos schenen (omdat de zeeroutes meestal waren dichtgevroren), onderzoek van het Zuidpoolgebied leek voor het grote publiek nog zinlozer. Omdat het onbewoonbaar leek en ver van elke vaarweg verwijderd was, vond men het verstandig om het diep bevroren Zuidpoolgebied te laten voor wat het was. De Britse ontdekkingsreiziger en cartograaf James Cook, de eerste mens die - in 1773 - de zuidpoolcirkel binnenvoer, moet er ook zo over gedacht hebben; hij zag niets anders dan ijsbergen, maar niet het Zuidpoolland of Antarctica zelf. Tot 1900 zagen weinigen veel meer dan Cook, hoewel walvisvangers en robbenjagers de eilanden buiten de kust van het Zuidpoolgebied afstroopten.

Bekende expedities
Diverse Europese naties probeerden rond de eeuwwisseling met expedities de Zuidpool te bereiken. De eerste wetenschappelijke tochten werden door pech en slechte weersomstandigheden voortijdig afgeblazen. In 1909 bereikte de Ier Sir Ernest Shackleton over de enorme ijsplaat van de Ross Ice Shelf (genoemd naar zijn ontdekker Ross in 1841) per slede, getrokken in eerste instantie door pony's (die later als voedsel werden gebruikt), een hogere zuiderbreedte (88°), slechts 180 km. van het eindpunt, maar verder dan zijn voorgangers.

In 1911 trokken twee expedities afzonderlijk op naar het geografisch zuidelijkste punt van de aarde op 90° zuiderbreedte: de ene groep stond onder leiding van Roald Amundsen en de andere werd geleid door de Brit Robert F. Scott. Eerdere pogingen van Scott (samen met Shackleton) waren mislukt. Amundsen had al de nodige ervaring opgedaan met expedities rond de beide polen. Scott maakte achteraf de fatale fout door motortractors te gebruiken, die het op de heenweg al door de extreme kou begaven. Amundsen gebruikte ski's en sledehonden die de tocht wel volbrachten. Hij won de race en legde ongeveer 3000 km. heen en terug af in 99 dagen. Voor Scott en zijn mannen, die één maand na hun concurrenten de pool bereikten, liep het slecht af; op de terugweg kwamen zij om als gevolg van honger en ongewoon hevige sneeuwstormen voor de tijd van het jaar.

Wetenschappelijke bases
Al gauw maakte het oude patroon van heldhaftig gedrag plaats voor minder dramatische, maar vruchtbare expedities, uitgerust met radio. In 1929 herhaalde de Amerikaan Richard Byrd de tocht naar de Zuidpool per vliegtuig; in de jaren 1934-1935 deden zijn uitstekend uitgeruste teams gedetailleerde meteorologische, biologische en geofysische onderzoekingen.

Sinds de Tweede Wereldoorlog is het wetenschappelijk onderzoek van het Zuidpoolgebied sterk uitgebreid. Tegenwoordig verblijven enkele duizenden wetenschappers uit diverse landen in wisselende samenstelling op Antarctica. Het Zuidpoolgebied is in de jaren vijftig middels een verdrag verdeeld in zones waar tientallen landen permanente onderzoeksstations hebben. © 2008 - 2010 Staal, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 14-04-2008, laatst gewijzigd op 15-04-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Zuidpool en de Noordpool, IJs en Eskimo's: In dit artikel komen de verschillen tussen de Noordpool en de Zuidpool naar voren, ook kom je te weten hoe de namen Arctica en Antarctica zijn ontstaan, en welke…
• Beroemde Pioniers (baanbrekers): Beroemde Pioniers - Baanbrekers. Wie reisde als eerste om de wereld? Wie beklom de Mount Everest 't eerst? Wie bereikte de Noordpool als eerste en wie de Zuidpool? Wie trokke…
• Magnetisme en magnetische veldlijnen: Iedereen heeft wel eens de effecten van magnetisme gezien. Magnetisme komt namelijk overal om je heen voor: in je oordopjes, in een kompas, in je dynamo en de aarde zelf…
• Vaderlandse Geschiedenis - de Renaissance: De Renaissance beslaat de 16de eeuw, de periode van 1500 tot 1600. Griekse en Romeinse gebruiken kwamen weer terug. Er waren veel belangrijke personen en gebeurteni…
• Poolstreken, flora en fauna: De Noord- en Zuidpool, zijn de de koudste gebieden op aarde. Ondanks de zeer lage temperaturen, ijskoud water en bijtende wind leven er veel soorten planten en dieren, die nergen…